← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4usus fructus · ususfructus · Nießbrauch
ang. usufruct
usufructus / Nießbrauch / usufruit (łaciński; niemiecki; francuski)
— Klasyczne ograniczone prawo rzeczowe — prawo używania cudzej rzeczy i pobierania jej pożytków, ustanawiane na czas oznaczony lub dożywotnio na rzecz określonej osoby. Klasyczne rzymskie pojęcie ususfructus — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczna definicja Paulusa D. 7.1.1: ususfructus est ius alienis rebus utendi fruendi salva rerum substantia (użytkowanie jest prawem używania cudzych rzeczy i pobierania pożytków z zachowaniem substancji rzeczy). Klasyczne rzymskie cechy ususfructus: (1) PRAWO RZECZOWE — skuteczne erga omnes (klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile); (2) ZACHOWANIE SUBSTANCJI RZECZY — salva rerum substantia: użytkownik nie mógł zmienić istoty rzeczy; (3) NIEZBYWALNOŚĆ — ususfructus był ściśle związany z osobą (intuitu personae), wygasał z chwilą śmierci użytkownika; (4) DZIEDZICZENIE — niedopuszczalne (w odróżnieniu od współczesnych systemów); (5) ZAKRES — szeroki: korzystanie + pobieranie pożytków (frui — owoce naturalne, np. z gospodarstw rolnych); (6) USUS — klasyczna węższa konstrukcja: prawo używania bez prawa pobierania pożytków, zachowane w ius civile dla pomieszczeń mieszkalnych. Klasyczne rzymskie typy: (1) USUSFRUCTUS LEGATUS — z testamentu (klasyczna konstrukcja zabezpieczenia rodziny zmarłego, np. ususfructus dla wdowy); (2) USUSFRUCTUS CONSTITUTUS — ustanowiony umową (deductio + tradycja); (3) USUS — szczególna węższa konstrukcja (np. prawo zamieszkania — habitatio); (4) OPERAE SERVORUM — szczególne prawo do pracy niewolników. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę konstrukcję, modyfikując ją (dopuszczenie zbywania w niektórych systemach, możliwość ustanowienia na rzecz osoby prawnej). BGB §§ 1030-1089 — Nießbrauch: § 1030 (rzecz może być obciążona w taki sposób, że ten, na czyją rzecz nastąpiło obciążenie, jest uprawniony do pobierania pożytków rzeczy — klasyczna pandektystyczna konstrukcja); § 1059 (Nießbrauch nie podlega przeniesieniu — klasyczna zasada zachowana z rzymskiego intuitu personae); §§ 1061 (wygasa z chwilą śmierci użytkownika); §§ 1068-1084 (Nießbrauch an Rechten — użytkowanie praw); §§ 1085-1089 (Nießbrauch an einem Vermögen — użytkowanie majątku). Code civil art. 578-624 — analogiczna francuska regulacja usufruit. Polski Kodeks cywilny art. 252-284 — fundamentalna polska regulacja: art. 252 (rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków — użytkowanie — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 1030); art. 253 § 1 (zakres użytkowania można ograniczyć przez wyłączenie oznaczonych pożytków rzeczy — klasyczna polska elastyczność umowna); art. 253 § 2 (wykonywanie użytkowania nieruchomości można ograniczyć do jej oznaczonej części); art. 254 (użytkowanie jest niezbywalne — klasyczna polska zasada zachowana z rzymskiego intuitu personae); art. 255 (użytkowanie wygasa wskutek niewykonywania przez lat dziesięć — klasyczna polska konstrukcja przedawnienia użytkowania, oparta na rzymskiej zasadzie non usu); art. 256 (użytkownik powinien wykonywać swoje prawo zgodnie z wymaganiami prawidłowej gospodarki); art. 257 (przedmiotem użytkowania mogą być również zbiory rzeczy — klasyczna konstrukcja użytkowania universitas rerum); art. 258 (w razie zmniejszenia się wartości rzeczy, jeżeli nastąpiło ono nieoczyszczające zwykłego użytkowania, użytkownik nie ponosi odpowiedzialności); art. 261-263 (użytkowanie nieprawidłowe — gdy obejmuje rzeczy oznaczone co do gatunku, klasyczna konstrukcja quasi-usufructus, oparta na rzymskim ususfructus rerum quae usu consumuntur); art. 264 (użytkowanie wygasa z chwilą śmierci osoby fizycznej, na rzecz której zostało ustanowione, lub z chwilą rozwiązania osoby prawnej — klasyczna polska zasada osobistego charakteru, oparta na rzymskim intuitu personae); art. 265 (do ustanowienia użytkowania stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu własności + KC art. 245: forma aktu notarialnego dla nieruchomości); art. 266-267 (użytkowanie nieruchomości rolnej — szczególne reguły gospodarcze); art. 271-282 (szczególne typy użytkowania na rzecz Skarbu Państwa, jednostek samorządu, spółdzielni); art. 283 (użytkowanie udziału w wartości nieruchomości obciążonej hipoteką); art. 284 (do użytkowania innych praw stosuje się odpowiednio przepisy o użytkowaniu rzeczy — klasyczna polska konstrukcja użytkowania praw, oparta na BGB § 1068). Polska konstrukcja: (1) PRAWO RZECZOWE — KC art. 252: skuteczne erga omnes, klasyczna pandektystyczna konstrukcja; (2) ZAKRES — używanie + pobieranie pożytków (z możliwością ograniczeń umownych — KC art. 253); (3) NIEZBYWALNOŚĆ — KC art. 254: klasyczna polska zasada oparta na rzymskim intuitu personae; (4) WYGAŚNIĘCIE — KC art. 255 (niewykonywanie przez 10 lat), 264 (śmierć użytkownika fizycznego lub rozwiązanie osoby prawnej); (5) FORMA USTANOWIENIA — akt notarialny dla nieruchomości (KC art. 245), swobodna dla ruchomości; (6) STOSUNEK ZE WŁAŚCICIELEM — KC art. 256-260: obowiązki użytkownika (zachowanie substancji, pokrywanie ciężarów zwykłych), uprawnienia właściciela (kontrola, żądanie zabezpieczeń); (7) UŻYTKOWANIE NIEPRAWIDŁOWE — KC art. 261-263: szczególna polska konstrukcja dla rzeczy gatunkowych (np. środki pieniężne — użytkownik staje się właścicielem, ale ma obowiązek zwrotu równowartości). Polskie typy użytkowania: (1) UŻYTKOWANIE ZWYCZAJNE — KC art. 252-265: na rzeczach indywidualnie oznaczonych; (2) UŻYTKOWANIE NIEPRAWIDŁOWE (QUASI-USUFRUCTUS) — KC art. 261-263: na rzeczach gatunkowych; (3) UŻYTKOWANIE NIERUCHOMOŚCI ROLNEJ — KC art. 266-267: szczególne reguły gospodarcze; (5) UŻYTKOWANIE NA RZECZ SKARBU PAŃSTWA, GMINY, SPÓŁDZIELNI — KC art. 271-282; (6) UŻYTKOWANIE PRAW — KC art. 284: szczególna konstrukcja (np. użytkowanie wierzytelności, prawa autorskiego). Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE RZYMSKIEJ KONSTRUKCJI — KC art. 252-284: klasyczna pandektystyczna recepcja; (2) NIEZBYWALNOŚĆ — KC art. 254: w odróżnieniu od niektórych systemów dopuszczających zbywanie; (4) ZASTOSOWANIE PRAKTYCZNE OGRANICZONE — w polskim obrocie użytkowanie jest rzadziej stosowane niż w niektórych systemach europejskich (np. Francja, gdzie usufruit jest klasycznym instrumentem dziedziczenia).
Źródło: Code Napoléon art. 578-624; ABGB §§ 504-528; BGB §§ 1030-1089; KC 1964 art. 252-284
Kolekcja: prawo rzeczowe