← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5exceptio praescriptionis · Verjährungseinrede
ang. plea of prescription
— Klasyczna exceptio temporis (zarzut upływu czasu) — środek obrony dłużnika polegający na powołaniu się na upływ terminu przedawnienia roszczenia. Klasyczne rzymskie korzenie w pretorskiej exceptio temporis — pierwotnie ograniczona do actiones temporales (skarg czasowych pretorskich), później rozszerzona w prawie justyniańskim na wszystkie skargi po wprowadzeniu longissima praescriptio trzydziestoletniej. Klasyczna rzymska konstrukcja: zarzut o charakterze dyspozytywnym (uprawnienie dłużnika), nie skutek ex lege — wymaga aktywnego podniesienia w procesie. Code civil art. 2223 (w brzmieniu sprzed reformy z 2008 r.) — sąd nie mógł uwzględniać przedawnienia z urzędu. ABGB § 1501 — Verjährung kann nicht von Amts wegen berücksichtigt werden. BGB § 214 — Wirkung der Verjährung: dłużnik jest uprawniony do odmowy świadczenia (Einrede), świadczenie spełnione na rzecz przedawnionego roszczenia nie podlega zwrotowi (soluti retentio). Niemiecki model jest zatem czysto dyspozytywny — zarzut przedawnienia jako uprawnienie dłużnika. KZ 1933 art. 273-287 (skutek zarzutu przedawnienia wyrażał art. 273). KC 1964 art. 117 § 2 — fundamentalna polska zasada: po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu. Trzy klasyczne polskie elementy konstrukcyjne: (1) zarzut jako uprawnienie dłużnika (nie skutek ex lege) — przedawnienie samo w sobie nie wygasza roszczenia, jedynie daje dłużnikowi możliwość odmowy spełnienia; (2) podniesienie zarzutu jako warunek skutku — w procesie, w postępowaniu egzekucyjnym, w postępowaniu układowym; bez podniesienia sąd uwzględnia roszczenie pomimo upływu terminu; (3) zrzeczenie się zarzutu — możliwe po upływie terminu (KC art. 117 § 2 in fine). W brzmieniu pierwotnym sąd uwzględniał przedawnienie z urzędu (KC art. 117 § 3). Skutki podniesienia zarzutu przedawnienia: (1) oddalenie powództwa w zakresie objętym przedawnieniem; (2) zachowanie zobowiązania jako naturalnego (KC art. 411 pkt 3 — soluti retentio dla dobrowolnie spełnionych świadczeń); (3) zachowanie skuteczności potrącenia (KC art. 502 — wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeśli przedawnienie nastąpiło w czasie, gdy potrącenie było już możliwe).
Źródło: Exceptio temporis (rzymska); longissima praescriptio (justyniańska); Code civil art. 2223 (brzmienie sprzed loi n° 2008-561); ABGB § 1501; BGB § 214; KZ 1933 art. 273-287; KC 1964 art. 117 § 2-3, 411, 502
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego