wymuszanie/odciąganie od praktyk religijnych
ang. the crime of unlawful restraining from participation in religious activities or ceremonies
— Pojęcie i miejsce w systemie. Czyn zabroniony polegający na używaniu przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia innej osoby do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych albo w celu powstrzymania jej od udziału w nich. Konstrukcja chroni dwie symetryczne sfery wolności: wolność uczestnictwa w praktykach religijnych (positive — wolność wyznania) oraz wolność od przymusu religijnego (negative — wolność niewyznawania). Realizuje konstytucyjną zasadę wolności sumienia i wyznania w jej wymiarze indywidualnym. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1932 (art. 173) — "Kto przemocą lub groźbą zmusza inną osobę do uczestnictwa w obrzędzie religijnym lub przeszkadza jej w uczestnictwie, podlega karze więzienia do lat 3". KK 1969 (art. 197 § 1) — analogiczna konstrukcja, kara pozbawienia wolności do lat 2. KK 1997 (art. 195 § 1) — "Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2". Wariant § 2 — "Tej samej karze podlega, kto złośliwie przeszkadza pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym". Konstrukcja prawna. Element przedmiotowy — przemoc lub groźba bezprawna stosowane wobec osoby; element podmiotowy — zamiar zmuszenia lub powstrzymania od praktyki religijnej. Strona podmiotowa kwalifikowana — w KK 1997 ustawodawca wprowadził element "złośliwości" (zachowania wynikającego z motywu nieuczciwego, antyreligijnego), co zawęziło zakres typu w porównaniu z KK 1969. Działania nieświadome lub przypadkowe (np. zakłócenie nabożeństwa wskutek nieświadomości jego trwania) — nie podlegają sankcji. Specyfika II RP. Sprawy ścigane głównie w kontekście konfliktów międzywyznaniowych (m.in. spory między unitami a prawosławnymi na Wołyniu, spory między mniejszościami żydowskimi a środowiskiem chrześcijańskim w okresie napięć politycznych lat 30.). Praktyka — sądy grodzkie, prokuratura. Specyfika PRL. Konstrukcja zachowana formalnie, ale w praktyce sięgano po nią rzadko. Paradoks systemu — władza komunistyczna nie przyznawała się do prześladowania religii, lecz w rzeczywistości stosowała wobec wiernych przymus pośredni (wymuszanie nieobecności na lekcjach religii, naciski w pracy, w szkole, przy awansach). Praktyka taka — pozostawała poza zakresem art. 197 KK 1969, gdyż nie spełniała znamion przemocy bezpośredniej. Niewiele spraw karnych — chociaż dostępne dane (raporty Komisji Episkopatu) wskazują na masowość zjawiska społecznego. Sprawy z atakami na księży, niszczeniem krzyży przydrożnych — incydentalnie ścigane (lata 50., w okresie nasilonych prześladowań). Powiązane terminy. Zob. zmuszanie do udziału w obrzędzie religijnym, naruszenie wolności sumienia i wyznania, obraza uczuć religijnych, KK 1997 art. 195, Konstytucja RP art. 53, EKPC art. 9.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego