wymuszanie udziału w nabożeństwie
ang. forcing participation in a religious rite
— Pojęcie i miejsce w systemie. Współczesny typ czynu zabronionego — zmuszanie innej osoby do uczestnictwa w obrzędzie religijnym wbrew jej woli; skonstruowany w KK 1997 jako szczególny przypadek naruszenia wolności sumienia i wyznania. Chroni negatywny wymiar tej wolności — prawo do bycia wolnym od przymusu praktyk religijnych. Pojęcie "obrzędu" — obejmuje publiczne akty kultu (msza, nabożeństwo, modlitwa wspólnotowa, sakramenty, święta religijne, pogrzeby kościelne, ślub kościelny), niezależnie od ich formy i tradycji wyznaniowej. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1997 (art. 195) — "§ 1. Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. § 2. Tej samej karze podlega, kto złośliwie przeszkadza pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym". Sam typ "zmuszania do udziału" — w KK 1997 nie został wyodrębniony jako odrębny przepis; sprawy ścigane na podstawie art. 191 (zmuszanie do określonego zachowania, zaniechania lub znoszenia, kara od 3 miesięcy do 5 lat). Odrębna konstrukcja w KK 1969 (art. 197) — utrzymywała symetryczne ujęcie zmuszania i powstrzymywania. Konstrukcja prawna w kontekście art. 191 KK 1997. Element przedmiotowy — przemoc lub groźba bezprawna stosowane wobec osoby; cel — zmuszenie do określonego zachowania (uczestnictwa w obrzędzie). Element podmiotowy — zamiar bezpośredni. Strona ofiarowa — może być każdy (dziecko zmuszane przez rodziców, członek rodziny zmuszany przez krewnych, osoba poddana naciskom ze strony środowiska religijnego, kultowego, sekty). Sprawy rodzinne i wychowawcze. Najczęstszy kontekst — relacje rodzinne, zwłaszcza po rozwodach (gdy rodzice różnią się wyznaniowo). Spory o uczęszczanie dziecka na lekcje religii w szkole, na obrzędy religijne, do określonej wspólnoty wyznaniowej. Praktyka sądów rodzinnych — uwzględnianie woli dziecka (proporcjonalnie do jego wieku, dojrzałości); od wieku ok. 13 lat — istotne uwzględnienie własnych preferencji dziecka; od 18 roku życia — pełna autonomia (Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 V 1989 r. art. 4 ust. 4). Sprawy w sektach i nowych ruchach religijnych. Specyficzny kontekst — naciski grupowe w nowych ruchach religijnych (NRR), niekiedy nazywanych sektami. Rodziny członków sekt zwracają się o pomoc; sprawy karne — incydentalne, gdy występuje element przymusu fizycznego lub groźby. Działania państwa — głównie informacyjno-prewencyjne (Ośrodek Apologetyczny "Effatha", organizacje pozarządowe). Sprawy karne — rzadkie ze względu na trudności dowodowe (członkowie sekt zwykle deklarują dobrowolność udziału). Specyfika PRL. Klasyczny przypadek zmuszania do udziału w obrzędach — w PRL praktycznie nie występował (władza nie zmuszała do udziału w praktykach religijnych); występował natomiast przymus odwrotny (zmuszanie do nieuczestnictwa w obrzędach — naciski w pracy, w szkole, przy awansach). Ścigane były tylko klasyczne przypadki rodzinne — z minimalną częstością. Konstytucyjne ramy. Konstytucja RP art. 53 ust. 1: "Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii"; ust. 6 — "nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych". Bezpośredni wyraz konstytucyjny prawa chronionego przez typ. EKPC art. 9 — wolność myśli, sumienia i wyznania, w tym w wymiarze negatywnym. Praktyka ETPCz — Buscarini v. San Marino (1999), Lautsi v. Italy (2011) — granice obecności symboli religijnych w sferze publicznej. Powiązane terminy. Zob. zmuszanie do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych, bezprawne zmuszanie lub powstrzymywanie od udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych, naruszenie wolności sumienia i wyznania, zmuszanie (KK 1997 art. 191), Konstytucja RP art. 53, EKPC art. 9.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego