wymuszanie praktyk religijnych
ang. the crime of being forced to participate in religious activities or ceremonies
— Pojęcie i miejsce w systemie. Historyczny typ czynu zabronionego polegający na zmuszaniu — przemocą, groźbą, naciskiem psychicznym — innej osoby do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych wbrew jej woli. Stanowi element ochrony negatywnego wymiaru wolności sumienia i wyznania (wolności od przymusu religijnego). W polskim prawie karnym kategoria zachowała się w KK 1932 i KK 1969; w KK 1997 — w nieco zmodyfikowanej formie (art. 195, w połączeniu z art. 191). Klasycznie chroni przed ojcem katolikiem zmuszającym dziecko do uczestnictwa w niedzielnej mszy; pracodawcą zmuszającym pracowników do udziału w obrzędach; władzą państwową zmuszającą do praktyk religijnych (lub odwrotnie). Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1932 (art. 173) — analogiczna konstrukcja do bezprawnego powstrzymywania (typ symetryczny). KK 1969 (art. 197 § 1) — "Kto przemocą lub groźbą bezprawną zmusza inną osobę do uczestnictwa w obrzędzie religijnym lub powstrzymuje od uczestnictwa, podlega karze pozbawienia wolności do lat 2". KK 1997 — konstrukcja zmieniona; klasyczny typ nie został przewidziany odrębnie. Sprawa może być rozpoznawana w ramach art. 191 KK 1997 (zmuszanie do określonego zachowania) lub art. 207 KK 1997 (znęcanie się — gdy w rodzinie i z powtarzalnością). Konstrukcja prawna. Element przedmiotowy — przemoc fizyczna, groźba bezprawna, lub inny środek przymusu; element zasięgu — zmuszanie do uczestnictwa w obrzędzie (modlitwie, mszy, sakramencie, święcie religijnym). Element podmiotowy — zamiar bezpośredni; sprawca musi działać świadomie. Strona dowodowa — często trudna (zwłaszcza w stosunkach rodzinnych); ofiarami są zwykle dzieci, kobiety, osoby zależne. Specyfika historyczna. II RP — sprawy ścigane głównie w kontekście rodzinnym (przemoc ojcowska wobec dzieci); rzadko w kontekście publicznym. Kontekst zaboru rosyjskiego — historyczna pamięć o przymusowych nawróceniach unitów na prawosławie (XIX w.) — wpływ na świadomość prawną II RP. PRL — kategoria zachowana, ale stosowana wyjątkowo. Paradoks systemu — władza komunistyczna formalnie chroniła przed przymusem religijnym, w praktyce wywierała nacisk antyreligijny (przymus laicyzacji w szkole, w pracy) — sytuacje takie nie były ścigane. Konstrukcja w środowisku rodzinnym. Najczęstszy kontekst stosowania typu — rodzina; ojciec/matka zmuszająca dziecko do udziału w obrzędach mimo jego woli (zwłaszcza w okresie nastoletnim — odrzucenie wiary rodzinnej). Granica z prawem rodzicielskim — istotna; rodzice mają prawo wychowywać dziecko w określonym wyznaniu (Kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 96 § 1, Konwencja o prawach dziecka art. 14), ale prawo to wygasa wraz z nabywaniem przez dziecko zdolności do samostanowienia w sprawach wyznaniowych. Konkretyzacja — Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 V 1989 r. (art. 4 ust. 4 — dziecko od 18 roku życia decyduje samodzielnie; wcześniej — z udziałem rodziców, ale z poszanowaniem własnej woli). Powiązane terminy. Zob. zmuszanie do udziału w obrzędzie religijnym, bezprawne zmuszanie lub powstrzymywanie od udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych, naruszenie wolności sumienia i wyznania, KK 1997 art. 191, KK 1997 art. 207, Konstytucja RP art. 53.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego