instrumentalizacja wolności religii
— Pojęcie i miejsce w systemie. Historyczna kategoria prawnokarna obejmująca czyny polegające na nadużywaniu wolności sumienia i wyznania w celach sprzecznych z interesem publicznym lub prawami innych osób. Kategoria występowała głównie w polskim KK 1969 (jako element instrumentalnego podejścia okresu PRL wobec wspólnot religijnych); KK 1997 odszedł od tej konstrukcji, ograniczając regulację do klasycznych typów (obraza uczuć religijnych, naruszenie wolności wyznania). KK 1969 — konstrukcja. Art. 175 KK 1969 — "Kto nadużywając wolności wyznania, szkodzi interesom Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3". Konstrukcja klauzuli generalnej — pozwalała na ściganie szerokiego spektrum zachowań w sferze religijnej, gdy uznane były za sprzeczne z interesem państwa socjalistycznego. W praktyce stosowana wobec: duchownych głoszących krytyczne kazania; działaczy religijnych powiązanych z opozycją; organizatorów pielgrzymek niezatwierdzonych przez władze; rozpowszechniania nielegalnych pism religijnych (samizdat). Specyfika instrumentalnego stosowania. Pojęcie "nadużycia wolności sumienia" w PRL pełniło funkcję instrumentalną — pozwalało na ściganie aktywności religijnej krytycznej wobec systemu, zachowując formalną fasadę gwarancji konstytucyjnych wolności wyznania. Wytyczne Sądu Najwyższego okresowo definiowały "nadużycie" w kategoriach polityczno-ideologicznych. Sprawy głośne: procesy biskupów (lata 50.), kazania księży krytyczne wobec władzy ludowej (sprawy ks. Jerzego Popiełuszki — formalnie nie z art. 175, ale w atmosferze prześladowań). Współczesna ochrona wolności sumienia. KK 1997 nie zna konstrukcji "nadużycia wolności sumienia" — pojęcie zostało uznane za sprzeczne z konstytucyjną zasadą wolności wyznania (Konstytucja RP art. 53). Aktualność historyczna. Pojęcie "nadużycia wolności sumienia" zachowane jest w słowniku jako element historyczny — kluczowy dla zrozumienia stosunków państwo–Kościół w PRL i represji wobec sfery religijnej. Stanowi przedmiot badań historiograficznych (m.in. A. Friszke, J. Żaryn, P. Raina) — dokumentacja ścigania duchownych i działaczy religijnych okresu 1944–1989. Po 1989 r. — wiele postępowań tego rodzaju zostało zrehabilitowanych w trybie Ustawy z 23 II 1991 r. Powiązane terminy. Zob. nadużycie wolności sumienia i wyznania, nadużycie wolności wyznania w celach wrogich ustrojowi, obraza uczuć religijnych, naruszanie wolności sumienia i wyznania, przestępstwa wyznaniowe, KK 1969. Kodeks karny z 1997 r. (art. 194–196) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając neutralną wyznaniowo konstrukcję ochrony wolności sumienia i wyznania. Konstrukcja ta — zgodna z art. 53 Konstytucji RP — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w. Dla problematyki habilitacyjnej znaczące są procesy rehabilitacyjne lat 90. dotyczące duchownych skazanych w PRL z art. 175 k.k. z 1969 r. — Sąd Najwyższy w setkach orzeczeń uznawał te wyroki za represje polityczne kamuflowane pod pozorem ochrony interesu państwa.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego