wyłudzenie pod pozorem religii
ang. crime of abusing the freedom of religion in order to achieve financial gain
— Pojęcie i miejsce w systemie. Wąsko zakreślony typ czynu zabronionego — wykorzystanie wolności wyznania (sfery religijnej, autorytetu duchownego, statusu organizacji wyznaniowej) w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w sposób nieuczciwy. Konstrukcja zbliżona do oszustwa, ale kwalifikowana motywem religijnym — sprawca posługuje się sferą sacrum dla wprowadzenia ofiary w błąd lub wykorzystania jej zaufania. Pojęcie zachowane w słowniku jako kategoria historyczna i systematyzująca; w KK 1997 brak odrębnego typu (sprawy ścigane z art. 286 KK — oszustwo, lub art. 304 KK — wyzysk). Tradycja prawna. Konstrukcja wywodzi się z prawa karnego II Rzeczypospolitej i wcześniejszych systemów zaborowych (austriackiego StGB, niemieckiego StGB, rosyjskiego ułożenia o nakaznijach). Sprawy oszustw "kultowych" — wykorzystanie autorytetu kapłana, mistyka, jasnowidza dla wymuszenia datków, pożyczek, darowizn — znane od wieków. KK 1932 — sprawy ścigane głównie z przepisów o oszustwie (art. 264). KK 1969 (art. 174 — szerzenie zabobonu w celu korzyści majątkowej) — częściowo obejmował tę kategorię. Specyfika konstrukcji. Element przedmiotowy — wykorzystanie zaufania religijnego, autorytetu duchownego, statusu organizacji wyznaniowej, dla wymuszenia świadczenia majątkowego. Modus operandi: rzekome leczenie modlitwą, egzorcyzmy odpłatne, obietnice cudów, sprzedaż "świętych" przedmiotów, zbiórki na fikcyjne cele religijne. Element podmiotowy — kierunkowy zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej oraz świadomość wprowadzania w błąd ofiary lub wykorzystania jej zaufania. Specyfika PRL. W PRL sprawy ścigano głównie z art. 174 KK 1969 (szerzenie zabobonu w celu korzyści majątkowej) — typ zaprojektowany jako narzędzie zwalczania "ciemnoty religijnej" w wymiarze ideologicznym. Praktyka — sprawy wróżbitów, jasnowidzów, samozwańczych "uzdrowicieli", organizatorów grup pseudoreligijnych. Sprawy stosunkowo liczne, ale niewielkiej rangi (sądy powiatowe, kary stosunkowo łagodne). Konstytucyjne ograniczenia. Konstytucja RP art. 53 ust. 1 — wolność sumienia i wyznania. Wszelkie ingerencje państwa w sferę religijną — ograniczone do przypadków nadużycia wolności w celach pozareligijnych (zysk, manipulacja, oszustwo). Działalność religijna prowadzona w dobrej wierze, niezależnie od dziwności wierzeń (z punktu widzenia oficjalnych nauk Kościoła rzymskokatolickiego), jest objęta ochroną konstytucyjną. Powiązane terminy. Zob. szerzenie zabobonu, nadużycie wolności sumienia, nadużycie wolności sumienia i wyznania, oszustwo (KK 1997 art. 286), wyzysk (KK 1997 art. 304), KK 1969 art. 174, Konstytucja RP art. 53. Kodeks karny z 1997 r. nie zawiera odrębnego typu nadużycia wolności wyznania w celu majątkowym — uznano go za zbędny w świetle ogólnej konstrukcji oszustwa (art. 286). Dla problematyki habilitacyjnej znaczące są sprawy z lat 70. i 80. dotyczące osób oferujących nielegalne usługi religijne (uzdrowicieli, jasnowidzów) — szczególnie w środowiskach wiejskich. Charakterystyczna była selektywność ścigania — drobni uzdrowiciele ścigani z całą surowością, podczas gdy „bioenergoterapeuci" związani z nomenklaturą partyjną pozostawali bezkarni. Powiązane terminy: „nadużycie wolności sumienia", „szerzenie zabobonu", „oszustwo".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego