propagowanie przesądu
ang. spreading superstition
— Pojęcie i miejsce w systemie. Historyczny typ czynu zabronionego polegający na publicznym rozpowszechnianiu nieprawdziwych twierdzeń o charakterze pseudoreligijnym lub paranaukowym, naruszających racjonalny porządek społeczny i wiarę publiczną. Konstrukcja typowa dla okresu PRL — wyraz świeckiego (a w istocie ateistycznego) modelu państwa i ideologicznego zwalczania "przesądów". Pojęcie "zabobonu" pozostaje nieostre — w praktyce obejmowało zarówno szarlataństwo (zabobonne praktyki rzekomo leczące, jasnowidztwo, czarowanie), jak i niekiedy elementy autentycznych praktyk religijnych pomniejszościowych wspólnot wyznaniowych. Pozostałość mentalności oświeceniowej przejęta przez ideologię socjalistyczną. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1969 (art. 174) — "Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, szerzy zabobony, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 albo karze ograniczenia wolności". Element konstytuujący — działanie w celu zarobkowym, co odróżnia czyn od zwykłej działalności religijnej. KK 1932 nie przewidywał odrębnego typu — sprawy ścigano ewentualnie z przepisów o oszustwie. KK 1997 — odstąpił od konstrukcji "szerzenia zabobonu", uznając ją za sprzeczną z konstytucyjną wolnością sumienia i wyznania (art. 53 Konstytucji RP); pozostały jedynie klasyczne typy ochrony (oszustwo, naruszenie wolności wyznania, obraza uczuć religijnych). Specyfika ścigania w PRL. Pojęcie pełniło funkcję instrumentalną — pozwalało ścigać niewygodne dla państwa formy aktywności religijnej i parareligijnej. W praktyce ścigano: jasnowidzów, wróżbitów, "uzdrowicieli", organizatorów grup pseudoreligijnych. Sprawy często niskiej rangi, rozpoznawane w sądach powiatowych. Granica z autentyczną działalnością religijną — niejasna; przedmiotem krytyki ze strony Episkopatu Polski (lata 60. — protesty wobec stosowania art. 174 wobec ludowych form pobożności). Konstrukcja typu. Element przedmiotowy — rozpowszechnianie zabobonu (publicznie lub w obrocie); element podmiotowy — kierunkowy zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej. Brak korzyści majątkowej (działalność bezpłatna, mistyczne grupy nieformalne) — wyłączał odpowiedzialność. Praktyka — sąd ustalał motyw zarobkowy jako element konstytutywny; sprawy z udziałem biegłych psychologów, religioznawców. Powiązane terminy. Zob. oszustwo, nadużycie wolności wyznania, przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania, KK 1969 art. 174, Konstytucja RP art. 53. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta stanowi modelowy przykład ideologicznego ścigania form pobożności ludowej. Materiał archiwalny dotyczący lat 60. i 70. ujawnia kilkanaście spraw przeciwko organizatorom pielgrzymek do miejsc słynących z cudów (Limanowa, Kalwaria Zebrzydowska, Częstochowa), uzdrowicielom ludowym (zwłaszcza w południowo-wschodniej Polsce), grupom mistycznym. Charakterystyczna była asymetria — drobni uzdrowiciele ze środowisk wiejskich ścigani z całą surowością, podczas gdy „bioenergoterapeuci" związani z nomenklaturą partyjną pozostawali bezkarni. Kodeks karny z 1997 r. odstąpił od konstrukcji „szerzenia zabobonu", uznając ją za sprzeczną z konstytucyjną wolnością sumienia i wyznania (art. 53 Konstytucji RP z 2 IV 1997 r.). Pozostały jedynie klasyczne typy ochrony — oszustwo (art. 286), naruszenie wolności wyznania (art. 194–195), obraza uczuć religijnych (art. 196). Konstrukcja ta — odzwierciedlająca standardy europejskie — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w. Powiązane terminy: „oszustwo", „nadużycie wolności wyznania", „przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego