← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4fideicommissum familiare · Familienfideikommiss
ang. family fideicommissum (entail)
fideicommissum / substitutions fidéicommissaires / Familienfideikommiss (łaciński; francuski; niemiecki)
— Klasyczna instytucja utrwalająca majątek w rodzie przez przekazywanie go określonym następcom z ograniczeniami zbywalności — typowa dla porządków stanowych, w Polsce zniesiona dopiero w XX w. Klasyczne rzymskie pojęcie fideicommissum — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, oświadczenie spadkodawcy zlecające spadkobiercy lub zapisobiercy wydanie określonej rzeczy (lub całego spadku) osobie trzeciej; klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile rozwinięta w okresie pryncypatu. Klasyczne rzymskie kategorie: (1) FIDEICOMMISSUM SINGULARIUM REI — fideikomis pojedynczej rzeczy, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile (D. 30-32); (2) FIDEICOMMISSUM HEREDITATIS — fideikomis spadku jako całości, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile (D. 36); (3) FIDEICOMMISSUM FAMILIAE RELICTUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, fideikomis pozostawiony rodzinie z obowiązkiem przekazania kolejnym pokoleniom; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce, fundamentalna podstawa współczesnego pojęcia fideikomisu rodzinnego. Klasyczne rzymskie procedury: (1) ROGARE FIDEM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prosić o wierność wykonania ostatniej woli; (2) PETITIO FIDEICOMMISSI — klasyczna pretorska konstrukcja, skarga o wykonanie fideikomisu; (3) RESTITUTIO HEREDITATIS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, restytucja spadku przez fideikomisariusza. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne wykrystalizowały współczesne pojęcie fideikomisu rodzinnego: (1) PRIMOGENITURA — pierworództwo, klasyczna konstrukcja prawa szlacheckiego; (2) MAJORATY — instytucje feudalne ograniczające dziedziczenie do najstarszego syna; (3) ORDYNACJE — w Polsce klasyczna szlachecka konstrukcja, pierwsze ordynacje od XVI w. (Ordynacja Ostrogska 1609 r., Ordynacja Zamojska 1589 r., Ordynacja Radziwiłłów 1586 r.); klasyczna fundamentalna polska konstrukcja zachowana do XX w. Code civil 1804 r. art. 896 — fundamentalna francuska regulacja: les substitutions fidéicommissaires sont prohibées (substytucje fideikomisaryczne są zakazane); klasyczna francuska reforma rewolucyjna eliminująca instytucje feudalne, w odróżnieniu od klasycznego ius civile rzymskiego dopuszczającego fideikomisy. Klasyczne wyjątki w Code civil: (1) ART. 1048-1074 — dopuszczalność substitutions permises (substytucji dozwolonych) dla rodziców na rzecz wnuków; (2) ROZSZERZENIE NA NIEKTÓRE ORDYNACJE — w niektórych systemach prawnych zachowane historycznie. ABGB §§ 618-645 — austriacka regulacja dopuszczająca fideikomisy rodzinne (Familienfideikommiss): klasyczna austriacka konstrukcja oparta na prawie rzymskim, zachowana do reform XX w. W II Rzeczypospolitej Polskiej fideikomisy rodzinne zostały zniesione ustawą z 13 VII 1939 r. o znoszeniu ordynacyj rodowych (Dz.U. nr 63, poz. 417), klasyczna polska reforma międzywojenna; klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczne instytucje feudalne, fundamentalna polska modernizacja. BGB § 2100 i n. — Vor- und Nacherbschaft (uprzednie i następcze dziedziczenie): klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim fideikomisie, ale w bardzo ograniczonym zakresie; § 2106 (możliwość ustanowienia Vorerbe i Nacherbe — uprzedniego i następczego spadkobiercy); § 2109 (Höchstdauer der Nacherbfolge — maksymalny czas trwania substytucji, do momentu śmierci określonej osoby); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja, w odróżnieniu od klasycznego prawa rzymskiego nie dopuszczająca wieczystych fideikomisów rodzinnych. Polska historia regulacji fideikomisu rodzinnego: (1) ORDYNACJE OD XVI W. — klasyczna polska szlachecka konstrukcja, fundamentalne ordynacje rodzin magnackich (Ostrogska, Zamojska, Radziwiłłów, Mańkowskich); klasyczna polska konstrukcja oparta na statucie ordynacji uchwalanym przez sejm; (2) NA ZIEMIACH POD ZABORAMI — recypiowane przez ABGB (austriackie), Allgemeines Landrecht (pruskie); na ziemiach pod zaborem rosyjskim KCKP z 1825 r. nie znał ordynacji w klasycznej formie (z wyjątkami szlachty); (3) USTAWA Z 13 VII 1939 R. O ZNOSZENIU ORDYNACYJ RODOWYCH (Dz.U. nr 63, poz. 417) — fundamentalna polska reforma międzywojenna, eliminacja klasycznej szlacheckiej konstrukcji ordynacji; klasyczna polska konstrukcja egalitarna; (4) DEKRET PKWN Z 6 IX 1944 R. O PRZEPROWADZENIU REFORMY ROLNEJ — kolejna fundamentalna polska reforma, eliminacja resztek wielkiej własności ziemskiej; (5) DEKRET Z 8 III 1946 R. O MAJĄTKACH OPUSZCZONYCH I POPONIEMIECKICH — klasyczna polska konstrukcja powojenna; (6) KC Z 23 IV 1964 R. — fundamentalna polska kodyfikacja, eliminacja fideikomisu jako instytucji prawa cywilnego, klasyczna polska konstrukcja egalitarna; (7) KC NIE ZNA INSTYTUCJI FIDEIKOMISU RODZINNEGO — klasyczna polska konstrukcja konsekwentnie eliminująca historyczne instytucje feudalne. Polskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone do klasycznego fideikomisu rodzinnego (po 1964 r.): (1) UPRZEDNIE DZIEDZICZENIE NIE ISTNIEJE W KC — w odróżnieniu od BGB (Vorerbschaft) i ABGB; klasyczna polska konstrukcja restryktywna; (2) POLECENIE TESTAMENTOWE — KC art. 982-985: klasyczna polska konstrukcja, ograniczona w stosunku do klasycznego fideikomisu; (3) PODSTAWIENIE — KC art. 963: testator może powołać kolejnego spadkobiercę w razie, gdy pierwszy nie chce lub nie może dziedziczyć; klasyczna polska konstrukcja substitutio vulgaris (zwykła), nie fideikomisaryczna Polskie cechy: (1) KONSEKWENTNA ELIMINACJA FIDEIKOMISU — od ustawy z 13 VII 1939 r. do KC 1964: klasyczna polska konstrukcja egalitarna; (2) BRAK FIDEIKOMISU W KC — klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB i ABGB; klasyczna polska osobliwość; (3) FUNDAMENTALNE REFORMY — ustawa z 13 VII 1939 r. (zniesienie ordynacji), KC z 23 IV 1964 r. (kodyfikacja) Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) RESTRYKCYJNIEJ NIŻ BGB — Polska nie zna Vor- und Nacherbschaft, BGB dopuszcza ograniczone substytucje; (2) WSPÓLNE ELIMINACJE — KC i BGB nie znają wieczystych fideikomisów rodzinnych w klasycznym sensie.
Źródło: Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok Code Napoléon) art. 896; ABGB §§ 618-645; ustawa 13 VII 1939 r., Dz.U. nr 63 poz. 417; BGB § 2106; dekret 6 IX 1944 r.; dekret 8 III 1946 r.
Kolekcja: prawo spadkowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q685621