← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4vocatio ad hereditatem · Berufung zur Erbschaft
ang. calling to the inheritance
— Źródło tytułu dziedziczenia z ustawy lub testamentu skutkujące nabyciem spadku. Klasyczne rzymskie pojęcie delatio hereditatis — moment, w którym konkretna osoba uzyskuje prawo do nabycia spadku. Klasyczne rzymskie źródła powołania: (1) TESTAMENTUM — wyraźna wola spadkodawcy w testamencie (klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, w której wola spadkodawcy miała pierwszeństwo); (2) AB INTESTATO — w braku testamentu, dziedziczenie ustawowe (klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile XII tablic, później rozszerzona przez prawo pretorskie i justyniańskie). Klasyczna rzymska zasada: nemo pro parte testatus pro parte intestatus decedere potest (D. 50.17.7) — nikt nie może umrzeć częściowo testatorem, częściowo intestatem; klasyczna zasada wyłączności tytułu dziedziczenia, zachowana w prawie ius commune i pandektystyce, ale zniesiona w polskim KC (gdzie dopuszcza się dziedziczenie częściowo testamentowe i częściowo ustawowe — KC art. 926 § 3). Klasyczne rzymskie etapy nabycia spadku: (1) DELATIO — powołanie z chwilą śmierci spadkodawcy (lub późniejsze, np. dla dziedzica testamentowego pod warunkiem); (2) ADITIO HEREDITATIS — formalne przyjęcie spadku przez heredes voluntarii (dziedziców dobrowolnych); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile w odróżnieniu od heredes necessarii (dziedzice konieczne — niewolnicy wyzwalani w testamencie + sui heredes), którzy nabywali spadek z mocy prawa; (3) USUCAPIO PRO HEREDE — szczególna forma usucapio dla heredes voluntarii, którzy przez dłuższe posiadanie majątku spadkowego mogli się ustabilizować jako dziedzice. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały podwójny tytuł dziedziczenia (testamentowy i ustawowy). BGB §§ 1922-1941 + 1937-1941 — Erbschaft: § 1922 (Gesamtrechtsnachfolge — sukcesja uniwersalna z chwilą śmierci spadkodawcy, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu); § 1937 (Erbeinsetzung durch Verfügung von Todes wegen — powołanie testamentowe); § 1924-1936 (gesetzliche Erbfolge — dziedziczenie ustawowe); klasyczna pandektystyczna systematyka. Polski Kodeks cywilny art. 926-927 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 926 § 1 (powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu — klasyczna polska konstrukcja dwóch źródeł powołania); KC art. 926 § 2 (dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą); KC art. 926 § 3 (dziedziczenie ustawowe co do części spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadku spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą — szczególna polska konstrukcja, dopuszczająca dziedziczenie częściowo testamentowe i częściowo ustawowe, w odróżnieniu od klasycznej rzymskiej zasady nemo pro parte testatus); KC art. 927 § 1 (nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku, ani osoba prawna, która w tym czasie nie istnieje); KC art. 927 § 2 (jednakże dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim nasciturus pro iam nato habetur); KC art. 927 § 3 (fundacja ustanowiona w testamencie przez spadkodawcę może być spadkobiercą, jeżeli zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu — szczególna polska konstrukcja; w prawie niemieckim dla fundacji ustanowionej mortis causa właściwy jest § 84 BGB, przewidujący retrospektywne uznanie jej zdolności w razie późniejszego uznania, podczas gdy § 1923 ust. 2 BGB dotyczy nasciturusa). Polska konstrukcja powołania do spadku: (1) ŹRÓDŁA POWOŁANIA — KC art. 926: testament + ustawa; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (2) PIERWSZEŃSTWO TESTAMENTU — KC art. 926 § 2: dziedziczenie ustawowe tylko w braku testamentu lub w razie nieskuteczności powołania testamentowego; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznej rzymskiej zasadzie testamenti factio; (3) DZIEDZICZENIE CZĘŚCIOWE — KC art. 926 § 3: dopuszczalne łączenie dziedziczenia testamentowego i ustawowego co do różnych części spadku; klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od klasycznego ius civile; (4) ZDOLNOŚĆ DZIEDZICZENIA — KC art. 927: osoba musi żyć/istnieć w chwili otwarcia spadku (z wyjątkami dla nasciturusa i fundacji testamentowej). Polskie typy powołania: (1) POWOŁANIE TESTAMENTOWE — KC art. 941-989: na podstawie testamentu (zwykłego lub szczególnego); klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim testamentum; (2) POWOŁANIE USTAWOWE — KC art. 931-940: na podstawie ustawowego porządku dziedziczenia; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (4) POWOŁANIE PODSTAWOWE I PODSTAWIONE — KC art. 963: spadkodawca może powołać spadkobiercę zapasowego (substytucja zwykła); (5) POWOŁANIE Z PODSTAWIENIEM POWIERNICZYM (substytucja powiernicza) — KC art. 964: dopuszczalne tylko w określonych sytuacjach (np. dziecko poczęte). Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE PODWÓJNEGO TYTUŁU POWOŁANIA — KC art. 926: oparte na rzymskim modelu i BGB; (2) DOPUSZCZALNOŚĆ DZIEDZICZENIA CZĘŚCIOWEGO — KC art. 926 § 3: szczególna polska konstrukcja, klasyczna polska reforma w stosunku do rzymskiego modelu; (3) NASCITURUS — KC art. 927 § 2: warunkowa zdolność dziedziczenia, klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim nasciturus; (4) FUNDACJA TESTAMENTOWA — KC art. 927 § 3: szczególna polska konstrukcja umożliwiająca powołanie nieistniejącej w chwili otwarcia spadku osoby prawnej;
Źródło: Delatio hereditatis, testamentum, bonorum possessio, nemo pro parte (D. 50.17.7) (rzymskie); pandektystyka (Berufung zur Erbschaft); BGB §§ 84, 1923 ust. 2, 1924-1942; KC 1964 art. 926, 931-940, 941-967, 1048-1050
Kolekcja: prawo spadkowe