← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5kontrakt synallagmatyczny
ang. reciprocal contract (synallagmatic)
synallagma / gegenseitiger Vertrag (łaciński; niemiecki)
— Klasyczna kategoria pandektystyczna — szczególny typ umowy zobowiązującej dwustronnej, w której obie strony zobowiązują się do świadczeń traktowanych jako ekwiwalentne (synallagmatycznych): świadczenie jednej strony jest "z" świadczeniem drugiej (do ut des, do ut facias, facio ut des, facio ut facias). Klasyczne rzymskie pojęcie synallagma — termin grecki przejęty przez prawo rzymskie, oznaczający wymianę świadczeń. Klasyczne rzymskie kategorie umów synallagmatycznych: (1) EMPTIO VENDITIO — sprzedaż (świadczenie pieniężne za rzecz); (2) LOCATIO CONDUCTIO — najem/dzierżawa/zlecenie (świadczenie pieniężne za korzystanie z rzeczy lub usługę); (3) PERMUTATIO — zamiana (rzecz za rzecz); (4) SOCIETAS — spółka (wspólne wkłady). Klasyczne rzymskie zasady synallagmatyki: (1) DO UT DES — daję, byś dał (klasyczna formuła wymiany rzeczowej); (2) EXCEPTIO NON ADIMPLETI CONTRACTUS — zarzut niewykonania umowy, gdy druga strona również nie świadczy; konstrukcja rozwinięta w ius commune (D. 18.6.18 dotyczy natomiast ryzyka w sprzedaży, nie zaś tego zarzutu), w polskim KC odpowiada jej art. 488 § 2; (3) BONA FIDES — wszystkie umowy synallagmatyczne były bonae fidei, dające sędziemu szerszą władzę interpretacyjną. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną kategorię gegenseitiger Vertrag (umowa wzajemna). BGB §§ 320-326 — gegenseitiger Vertrag: § 320 (Einrede des nicht erfüllten Vertrages — zarzut niewykonania umowy, klasyczne exceptio non adimpleti contractus); § 321 (Unsicherheitseinrede — zarzut niepewności, gdy stan majątkowy drugiej strony pogorszył się); § 323 (Rücktritt — odstąpienie od umowy w razie niewykonania); § 326 (Befreiung vom Schuldverhältnis — uwolnienie od zobowiązania w razie niemożliwości świadczenia po stronie drugiej). Polski KC 1964 art. 487-497 — fundamentalna polska regulacja: art. 487 § 1 (do umów wzajemnych stosuje się odpowiednio przepisy o umowach zobowiązujących z zachowaniem przepisów niniejszego rozdziału); art. 487 § 2 (umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej — klasyczna polska definicja oparta na pandektystycznej Gegenseitigkeit); art. 488 § 1 (świadczenia będące przedmiotem zobowiązań z umów wzajemnych winny być spełnione jednocześnie, chyba że z umowy, z ustawy albo z orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu wynika, iż jedna ze stron obowiązana jest do wcześniejszego świadczenia — klasyczna polska zasada jednoczesności świadczeń); art. 488 § 2 (jeżeli świadczenia wzajemne mają być spełnione jednocześnie, każda ze stron może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia, dopóki druga strona nie zaofiaruje świadczenia wzajemnego — klasyczne polskie exceptio non adimpleti contractus, zachowujące rzymską konstrukcję); art. 490 (jeżeli jedna ze stron obowiązana jest spełnić świadczenie wzajemne wcześniej, a spełnienie świadczenia przez drugą stronę jest wątpliwe ze względu na jej stan majątkowy, strona obowiązana do wcześniejszego świadczenia może powstrzymać się z jego spełnieniem, dopóki druga strona nie zaofiaruje świadczenia wzajemnego lub nie da zabezpieczenia — klasyczna polska Unsicherheitseinrede); art. 491-492 (odstąpienie od umowy wzajemnej w razie zwłoki — klasyczna polska konstrukcja Rücktritt); art. 493-495 (niemożliwość świadczenia w umowie wzajemnej); art. 496-497 (rozliczenia po odstąpieniu lub niemożliwości). Polska konstrukcja: (1) EKWIWALENTNOŚĆ ŚWIADCZEŃ — KC art. 487 § 2: świadczenie jednej strony jest odpowiednikiem świadczenia drugiej; nie wymaga się ścisłej równowartości ekonomicznej (subiektywne uznanie stron za ekwiwalent), ale typowe świadczenia ekwiwalentne (np. cena za rzecz w sprzedaży); (2) JEDNOCZESNOŚĆ ŚWIADCZEŃ — KC art. 488 § 1: zasada (rebus sic stantibus), z możliwością odmiennej regulacji umownej; (3) WSPÓŁZALEŻNOŚĆ ŚWIADCZEŃ (synallagma) — niewykonanie jednej strony wpływa na sytuację drugiej; (4) ŚRODKI OBRONY — exceptio non adimpleti contractus (KC art. 488 § 2), Unsicherheitseinrede (KC art. 490), odstąpienie od umowy (KC art. 491). Polskie typy umów wzajemnych — klasyczne nazwane: sprzedaż (KC art. 535), zamiana (KC art. 603), dostawa (KC art. 605), najem (KC art. 659), dzierżawa (KC art. 693), zlecenie odpłatne (KC art. 734-735), umowa o dzieło (KC art. 627), umowa agencyjna (KC art. 758), umowa komisu (KC art. 765), umowa składu (KC art. 853), umowa przewozu odpłatna (KC art. 774), umowy ubezpieczenia (KC art. 805 — choć kontrowersyjna ze względu na element losowy), umowa kontraktacji (KC art. 613), spółka cywilna (KC art. 860 — kontrowersyjna ze względu na wspólny cel zamiast wymiany świadczeń). Polskie odróżnienie od umów dwustronnie zobowiązujących niewzajemnych (klasyczne pandektystyczne unvollkommen zweiseitige Verträge): (1) UŻYCZENIE — KC art. 710 (commodatum): obie strony mają obowiązki, ale świadczenia nie są ekwiwalentne (oddanie rzeczy w bezpłatne używanie nie jest "za" obowiązek zwrotu); (2) DEPOZYT NIEODPŁATNY — KC art. 835 z modyfikacją: jeśli przechowanie nieodpłatne, nie jest umową wzajemną; (3) DAROWIZNA OBCIĄŻONA — KC art. 893: świadczenie obdarowanego (polecenie) nie ma charakteru ekwiwalentnego.
Źródło: Code civil; ABGB; BGB; KZ 1933 art. 51, 215-217, 250-253; KC 1964 art. 487-497
Kolekcja: część szczególna prawa zobowiązań