← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6aequivalentia praestationum · Äquivalenz der Leistungen
ang. equivalence of performances
— Wzajemna proporcjonalność lub równowartość świadczeń stron umowy wzajemnej — element konstrukcyjny umów wzajemnych, zakładający że każde świadczenie jest wynagrodzeniem za świadczenie wzajemne. Klasyczna rzymska zasada synallagmatu — w kontraktach wzajemnych (emptio venditio, locatio conductio, societas) świadczenia stron pozostają w relacji ekwiwalencji ekonomicznej. Klasyczne rzymskie pojęcie pretium iustum (cena słuszna) wymagało, by cena sprzedaży była proporcjonalna do wartości rzeczy — z możliwością unieważnienia umowy w razie laesio enormis (rażącego pokrzywdzenia, klasycznie: cena niższa niż połowa wartości rzeczy). Konstytucja Dioklecjana (285 r.) wprowadziła laesio enormis jako instrument ochrony sprzedawcy nieruchomości w razie sprzedaży za połowę lub mniej wartości; z czasem rozszerzono na inne kontrakty. ABGB § 934 — Verkürzung über die Hälfte (klasyczna laesio enormis — możliwość unieważnienia w razie sprzedaży za mniej niż połowa wartości rzeczy). BGB § 138 ust. 2 — Wucher (lichwa) jako rażąca dysproporcja świadczeń wykorzystująca słabość kontrahenta; § 343 — miarkowanie kary umownej rażąco wysokiej. KZ 1933 art. 42 (wyzysk). KC 1964 art. 388 — wyzysk: jeżeli jedna ze stron, wyzyskując przymusowe położenie, niedołęstwo lub niedoświadczenie drugiej strony, w zamian za swoje świadczenie przyjmuje albo zastrzega dla siebie lub dla osoby trzeciej świadczenie, którego wartość w chwili zawarcia umowy przewyższa w rażącym stopniu wartość jej własnego świadczenia, druga strona może żądać zmniejszenia swego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, a gdyby to nie było możliwe — unieważnienia umowy. Polska konstrukcja oparta na trzech kumulatywnych przesłankach: (1) obiektywna rażąca dysproporcja świadczeń, (2) wykorzystanie subiektywnej słabości drugiej strony (przymus, niedołęstwo, niedoświadczenie), (3) świadomość wyzyskującego. Charakterystyczne polskie odróżnienie od klasycznej laesio enormis: KC art. 388 wymaga wyzyskania słabości (element subiektywny), klasyczne ABGB § 934 dopuszcza unieważnienie z samego obiektywnego pokrzywdzenia (bez konieczności udowadniania złej wiary). KC 2-letni termin (art. 388 § 2) na wystąpienie z roszczeniem (od dnia zawarcia umowy). Praktyczne zastosowania: umowy lichwy konsumenckiej, umowy w sytuacji zagrożenia (np. naprawa samochodu na pustkowiu z nadmierną ceną), umowy z osobami chorymi psychicznie lub niedołężnymi.
Źródło: Synallagma, pretium iustum, laesio enormis (rzymskie, konstytucja Dioklecjana 285 r.); Code Napoléon/Code civil 1804 art. 1118, 1674-1685; ABGB § 934; BGB §§ 138, 343; KZ 1933 art. 42; KC 1964 art. 388
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań