współwłasność ułamkowa po ustaniu wspólności

communio fractionalis post finem matrimonii · Bruchteilsgemeinschaft nach Beendigung

Stan majątkowy małżonków powstały z chwilą ustania wspólności ustawowej: dawny majątek wspólny zmienia charakter, stając się współwłasnością w częściach ułamkowych do chwili działu.

— Stan prawny majątku po ustaniu wspólności małżeńskiej do chwili dokonania działu — fundamentalna kategoria majątkowego prawa małżeńskiego, łącząca konstrukcję pandektystyczną wspólności łącznej (Gesamthandsgemeinschaft) z klasyczną konstrukcją współwłasności ułamkowej (communio pro indiviso). Klasyczne rzymskie pojęcie communio pro indiviso — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, własność wspólna kilku osób w częściach idealnych (pro indiviso), klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie ius civile rozróżniało: (1) COMMUNIO INCIDENS — wspólność powstała przypadkowo (np. ze spadku, daru), klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) COMMUNIO VOLUNTARIA — wspólność powstała dobrowolnie (np. z umowy spółki); (3) FAMILIA COMMUNIS — wspólność rodzinna w archaicznym prawie rzymskim, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie zasady: (1) ACTIO COMMUNI DIVIDUNDO — klasyczna pretorska skarga o podział współwłasności (D. 10.3); (2) IUS PROHIBENDI — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prawo każdego ze współwłaścicieli sprzeciwu wobec rozporządzeń innych; (3) PARS PRO INDIVISO — udział idealny, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały dystynkcję między dwoma konstrukcjami współwłasności: (1) COMMUNIO PRO INDIVISO (BRUCHTEILSGEMEINSCHAFT) — współwłasność w częściach ułamkowych, każdy ze współwłaścicieli ma określony udział idealny (pars pro indiviso) i może nim swobodnie dysponować; klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile, zachowana w BGB §§ 741-758; (2) GESAMTHANDSGEMEINSCHAFT — wspólność łączna, w której współwłaściciele nie mają określonych udziałów idealnych, lecz wspólnie obejmują cały majątek (np. spadek, spółka osobowa, wspólność majątkowa małżeńska); klasyczna pandektystyczna konstrukcja niemiecka XIX w., zachowana w BGB w wąskim zakresie. BGB §§ 1416-1417 — klasyczna pandektystyczna fundamentalna regulacja: § 1416 (Gesamtgut — w razie wspólności majątkowej między małżonkami, majątek jest wspólny, nie podzielony na udziały); § 1417 (Sondergut — szczególny majątek osobisty); klasyczna pandektystyczna konstrukcja zachowana w BGB w razie wyboru ustroju Gütergemeinschaft. Po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, BGB § 1471: rozpoczyna się Auseinandersetzung der Gütergemeinschaft (rozliczenie wspólności), klasyczna pandektystyczna konstrukcja przejściowa, w której majątek pozostaje wspólny do działu. Code civil 1804 r. art. 1467-1582 — analogiczna francuska regulacja: communauté reduite aux acquêts (wspólność dorobku) jako ustrój domyślny po reformie z 13 VII 1965 r. Po ustaniu wspólności (przez rozwód, śmierć małżonka, intercyzę): partage de la communauté (podział wspólności), klasyczna francuska konstrukcja przejściowa. Polska historyczna: klasyczne polskie prawo szlacheckie zachowywało dystynkcje między majątkiem dziedzicznym a nabytym, klasyczna konstrukcja polska w okresie Rzeczpospolitej. Po rozbiorach: na ziemiach pod zaborem rosyjskim — KCKP z 1 I 1826 r. (Code Napoléon zmodyfikowany), na ziemiach pod zaborem austriackim — ABGB, na ziemiach pod zaborem pruskim — Allgemeines Landrecht (1794 r.), później BGB (1900 r.). Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 31-46 + 50¹ — fundamentalna polska regulacja: KRO art. 31 § 1 (z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i BGB, klasyczna polska konstrukcja Gesamthandsgemeinschaft); KRO art. 35 (w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego; nie może również rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku — klasyczna polska konstrukcja wspólności łącznej, oparta na BGB Gesamthandsgemeinschaft, fundamentalna polska konstrukcja); KRO art. 42 (od chwili ustania wspólności majątkowej do majątku, który był nią objęty, jak również do podziału tego majątku, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku — klasyczna polska konstrukcja przejścia z wspólności łącznej do współwłasności ułamkowej); KRO art. 43 § 1 (oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym — klasyczna polska konstrukcja domyślnej równości); KRO art. 43 § 2 (jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku; spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko wtedy, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji); KRO art. 43 § 3 (przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym). Polska konstrukcja przekształcenia wspólności w współwłasność ułamkową: (1) FAZA WSPÓLNOŚCI USTAWOWEJ (DO USTANIA) — KRO art. 31 + 35: wspólność łączna (Gesamthandsgemeinschaft), bez wydzielonych udziałów; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (2) MOMENT USTANIA WSPÓLNOŚCI — KRO art. 52-54: rozdzielność umowna, sądowa, z mocy prawa (upadłość, ubezwłasnowolnienie), z tytułu separacji, rozwodu, śmierci jednego z małżonków, unieważnienia małżeństwa; (3) FAZA WSPÓŁWŁASNOŚCI UŁAMKOWEJ (PO USTANIU, PRZED DZIAŁEM) — KRO art. 42: stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego (KC art. 1035-1037) i o dziale spadku (KC art. 1037-1046); klasyczna polska konstrukcja przejściowa; (4) RÓWNE UDZIAŁY DOMYŚLNE — KRO art. 43 § 1: klasyczna polska konstrukcja oparta na zasadzie równości; (5) MOŻLIWOŚĆ ŻĄDANIA NIERÓWNYCH UDZIAŁÓW — KRO art. 43 § 2: z ważnych powodów, klasyczna polska konstrukcja sprawiedliwościowa; (6) DZIAŁ MAJĄTKU PO USTANIU WSPÓLNOŚCI — KRO art. 46 + KC art. 1037-1046: dział umowny lub sądowy, klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile (actio communi dividundo). Polska konstrukcja zarządu i rozporządzania w fazie przejściowej: (1) ZARZĄD WSPÓLNY — w fazie współwłasności ułamkowej każdy ze współwłaścicieli może wykonywać czynności zachowawcze; KRO art. 42 + KC art. 1035-1037 stosowane odpowiednio; (2) ROZPORZĄDZANIE UDZIAŁEM — każdy może rozporządzać swoim udziałem w majątku wspólnym, ale nie poszczególnymi przedmiotami; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (3) ROZPORZĄDZANIE PRZEDMIOTAMI — wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli; klasyczna polska konstrukcja chroniąca interesy wszystkich. Polskie cechy: (1) PRZEKSZTAŁCENIE Z WSPÓLNOŚCI ŁĄCZNEJ W WSPÓŁWŁASNOŚĆ UŁAMKOWĄ — KRO art. 42: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji niemieckiej i klasycznym ius civile; (2) ODPOWIEDNIE STOSOWANIE PRZEPISÓW O SPADKU — KRO art. 42 + KC art. 1035-1046: klasyczna polska konstrukcja syntezy; (3) RÓWNE UDZIAŁY DOMYŚLNE — KRO art. 43 § 1: klasyczna polska konstrukcja oparta na zasadzie równości; (4) MOŻLIWOŚĆ NIERÓWNYCH UDZIAŁÓW Z WAŻNYCH POWODÓW — KRO art. 43 § 2: klasyczna polska konstrukcja sprawiedliwościowa; (5) UWZGLĘDNIENIE PRACY DOMOWEJ I OPIEKI NAD DZIEĆMI — KRO art. 43 § 3: klasyczna polska konstrukcja egalitarna, klasyczna fundamentalna polska reforma; (6) FUNDAMENTALNE REFORMY — KRO z 25 II 1964 r.; klasyczne polskie modernizacje. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) PODOBNA SYSTEMATYKA — KRO art. 31-46 + BGB §§ 1363-1390 (Zugewinngemeinschaft): klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) RÓŻNICA W KONSTRUKCJI USTROJU DOMYŚLNEGO — KRO: wspólność łączna (Gesamthandsgemeinschaft); BGB: wspólność przyrostu majątku (Zugewinngemeinschaft) z odrębnymi majątkami; klasyczna polska osobliwość zachowująca wspólność łączną jako ustrój domyślny; (3) PODOBNE PRZEKSZTAŁCENIE PO USTANIU — KRO art. 42 + BGB § 1471: klasyczne konstrukcje przejściowe analogiczne.

Źródło: BGB §§ 718, 1419 (Gesamthand); dekret z 29 V 1946 r.; KRiO 1964 art. 35, 42, 43

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia powiązane