← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4actio communi dividundo
ang. dissolution of co-ownership
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rzeczowego — sposób zakończenia stosunku współwłasności przez podział rzeczy między dotychczasowych współwłaścicieli, sprzedaż rzeczy z podziałem ceny lub przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłat. Klasyczne rzymskie pojęcie actio communi dividundo — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile (klasyczna konstrukcja oparta na ustawie XII tablic 451 r. p.n.e.); klasyczna skarga współwłaściciela o zniesienie współwłasności, dopuszczalna w każdym czasie. Klasyczne rzymskie zasady: D. 10.3.1 — communis res in litigio est et de eo, qui maluit perdere quam communiter habere (rzecz wspólna jest w sporze, jeżeli ten, kto wolał stracić niż posiadać wspólnie); klasyczna zasada zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie sposoby zniesienia: (1) DIVISIO IN NATURA — podział fizyczny rzeczy między współwłaścicieli; (2) DIVISIO PER ADJUDICATIONEM — przyznanie rzeczy jednemu z nich z obowiązkiem spłat (klasyczna konstrukcja sędziowskiej dyskrecji); (3) VENDITIO REI COMMUNIS — sprzedaż rzeczy z podziałem ceny; (4) UMOWA STRON — pozasądowe zniesienie współwłasności (klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę konstrukcję. BGB §§ 749-758 — Aufhebung der Gemeinschaft: § 749 (każdy współwłaściciel może żądać zniesienia współwłasności, chyba że stosunek prawny stanowi inaczej); § 752 (Teilung in Natur — podział w naturze); § 753 (Verkauf — sprzedaż w razie niemożności podziału w naturze); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu. Code civil art. 815-892 — analogiczna francuska regulacja partage. Polski Kodeks cywilny art. 210-221 — fundamentalna polska regulacja: art. 210 § 1 (każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności; uprawnienie to może być wyłączone przez czynność prawną na czas nie dłuższy niż lat pięć; jednakże w ostatnim roku przed upływem zastrzeżonego terminu dopuszczalne jest jego przedłużenie na dalsze lat pięć; przedłużenie można ponowić — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 749, z polską modyfikacją terminu wyłączenia); art. 211 (każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości — klasyczna polska konstrukcja preferencji podziału w naturze); art. 212 § 1 (jeżeli zniesienie współwłasności następuje na mocy orzeczenia sądu, wartość poszczególnych udziałów może być wyrównana przez dopłaty pieniężne; przy podziale gruntu sąd może obciążyć poszczególne części potrzebnymi służebnościami gruntowymi); art. 212 § 2 (rzecz, która nie daje się podzielić, może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego); art. 212 § 3 (jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby również sposób ich zabezpieczenia; w razie rozłożenia dopłat i spłat na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać lat dziesięciu); art. 213 (jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyzna gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele); art. 214-217 (szczególne reguły dla gospodarstw rolnych — klasyczne polskie konstrukcje); art. 218 (współwłaściciele, którzy nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, lecz do chwili zniesienia współwłasności w tym gospodarstwie mieszkali, zachowują uprawnienia do dalszego zamieszkiwania); art. 219 (jeżeli przy zniesieniu współwłasności gospodarstwa rolnego powstają nieruchomości, których powierzchnia nie odpowiada warunkom prawidłowej gospodarki rolnej, sąd odmówi ich przyznania, chyba że obejmują tereny pod budowę albo gospodarstwo rolne nie traci ekonomicznej samodzielności); art. 220 (roszczenie o zniesienie współwłasności nie ulega przedawnieniu — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu actio perpetua); art. 221 (czynności prawne, dotyczące zarządu i sposobu korzystania z rzeczy wspólnej, mają skutek względem nabywcy udziału, jeżeli nabywca o nich wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć — klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu udziałami). Polska konstrukcja zniesienia współwłasności: (1) PODSTAWA UPRAWNIENIA — KC art. 210: każdy współwłaściciel może żądać; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 749; (2) WYŁĄCZENIE UPRAWNIENIA — KC art. 210: dopuszczalne na maksymalnie 5 lat (z możliwością przedłużenia); klasyczna polska konstrukcja modyfikująca BGB; (3) NIEPRZEDAWNIALNOŚĆ — KC art. 220: roszczenie nie ulega przedawnieniu; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (4) SPOSOBY ZNIESIENIA — KC art. 211-212: (a) PODZIAŁ W NATURZE — preferowany; (b) PRZYZNANIE JEDNEMU Z OBOWIĄZKIEM SPŁAT; (c) SPRZEDAŻ Z PODZIAŁEM CENY; klasyczna polska konstrukcja trzech sposobów oparta na BGB; (5) FORMY POSTĘPOWANIA — (a) UMOWNE — między współwłaścicielami, w formie aktu notarialnego dla nieruchomości (KC art. 158); (b) SĄDOWE — postępowanie nieprocesowe (KPC art. 617-625); (6) SZCZEGÓLNE REGUŁY DLA GOSPODARSTW ROLNYCH — KC art. 213-219: klasyczna polska konstrukcja chroniąca rolnictwo (preferencja przyznania jednemu współwłaścicielowi). Polskie typy zniesienia współwłasności: (1) PODZIAŁ W NATURZE (PARTITIO IN NATURA) — KC art. 211: rzecz dzielona fizycznie, np. nieruchomość gruntowa na działki; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim divisio in natura; (2) PRZYZNANIE JEDNEMU Z OBOWIĄZKIEM SPŁAT (ADJUDICATIO) — KC art. 212 § 2: rzecz przyznawana jednemu ze współwłaścicieli, który spłaca pozostałych w wysokości ich udziałów; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (3) SPRZEDAŻ ZARZĄDZONA PRZEZ SĄD — KC art. 212 § 2: w razie niemożności podziału lub przyznania jednemu, sąd zarządza sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym, z podziałem ceny między współwłaścicieli; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim venditio rei communis; (4) ZNIESIENIE PRZEZ UMOWĘ — pozasądowe, w formie aktu notarialnego dla nieruchomości; (5) ZNIESIENIE GOSPODARSTWA ROLNEGO — KC art. 213-219: szczególne reguły. Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE TRZECH KLASYCZNYCH SPOSOBÓW ZNIESIENIA — KC art. 211-212: oparte na rzymskim modelu i BGB; (2) NIEPRZEDAWNIALNOŚĆ — KC art. 220: szczególna polska konstrukcja, oparta na rzymskim actio perpetua; (3) SZCZEGÓLNE REGUŁY DLA GOSPODARSTW ROLNYCH — KC art. 213-219: klasyczne polskie konstrukcje chroniące rolnictwo; (4) WYŁĄCZENIE UPRAWNIENIA NA 5 LAT — KC art. 210: w odróżnieniu od BGB (gdzie dopuszczalne na dłuższy czas); klasyczna polska restrykcja; (5) SKUTECZNOŚĆ POROZUMIEŃ ZARZĄDU WOBEC NABYWCY UDZIAŁU — KC art. 221: szczególna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (6) DZIESIĘCIOLETNI MAKSYMALNY OKRES SPŁAT — KC art. 212 § 3: klasyczna polska konstrukcja chroniąca przyznanego współwłaściciela. Polska kazuistyka SN: pojęcie "społeczno-gospodarczego przeznaczenia rzeczy" (KC art. 211) — kazuistyka rozbudowana, klasyczne polskie kryteria (uchwała III CZP 31/82); preferencja podziału w naturze — klasyczna polska kazuistyka, gdy nieruchomość daje się fizycznie podzielić (uchwała III CZP 11/95 — sąd powinien preferować podział, chyba że sprzeczny z przeznaczeniem); spłaty i dopłaty — kazuistyka rozbudowana co do wysokości i terminów (uchwała III CZP 21/03 — wymóg uzasadnienia ekonomicznego); zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego — klasyczna polska kazuistyka, klasyczne pytania o zachowanie ekonomicznej samodzielności (uchwała III CZP 11/85); roszczenie nieprzedawnialne — kazuistyka stosowania (klasyczne polskie zastosowania w sprawach o zasiedzenie udziału we współwłasności).
Źródło: Nemo invitus ad communionem cogitur (D. 10.3.7.13); actio communi dividundo, adiudicatio (rzymskie); Code civil/KCKP art. 815-892; ABGB §§ 830-849; BGB §§ 749-758; KC 1964 art. 210-220; KPC art. 617-625
Kolekcja: prawo rzeczowe