← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6exceptio abusus iuris · Einrede des Rechtsmissbrauchs
ang. plea of abuse of right
— Klauzula generalna umożliwiająca odmowę uwzględnienia formalnie istniejącego prawa, gdy jego dochodzenie pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Klasyczne rzymskie korzenie w pretorskiej exceptio doli (zarzut podstępu) — zarzut umożliwiający dłużnikowi obronę przed wierzycielem, który dochodził formalnie ważnego roszczenia w sposób nielojalny, sprzeczny z bona fides lub z wykorzystaniem podstępu. Klasyczna rzymska zasada summum ius, summa iniuria (najwyższe prawo, najwyższa niesprawiedliwość) — formalne stosowanie prawa może prowadzić do skutków niesłusznych, dlatego konieczna jest klauzula korekcyjna oparta na słuszności. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała pojęcie Rechtsmissbrauch (nadużycie prawa) jako odrębną kategorię, oparta na klauzuli Treu und Glauben. BGB § 226 — Schikaneverbot (zakaz szykany): wykonywanie prawa jest niedopuszczalne, jeżeli jego celem może być tylko wyrządzenie drugiemu szkody; § 242 — Treu und Glauben jako szersza klauzula generalna stosowana orzeczniczo do różnych przypadków nadużycia prawa (Verwirkung — utrata prawa przez bezczynność, unzulässige Rechtsausübung — niedopuszczalne wykonywanie prawa). Code civil — doktryna abus de droit (nadużycie prawa) wykształcona orzeczniczo na podstawie art. 1382 (delikt). ABGB § 1295 ust. 2 — Sittenwidrigkeit. KC 1964 art. 5 — fundamentalna polska klauzula generalna: nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego; takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Polska konstrukcja oparta na dwóch klauzulach generalnych: (1) społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa (każde prawo ma określony cel społeczny i gospodarczy — wykonywanie sprzeczne z tym celem nie korzysta z ochrony), (2) zasady współżycia społecznego (klauzula generalna szerzej obejmująca normy moralności, dobrych obyczajów, sprawiedliwości społecznej). Charakterystyczna polska konstrukcja: art. 5 jako klauzula bardzo szeroka, dająca sędziemu szeroką dyskrecję — z kontrowersjami doktrynalnymi co do zakresu jej stosowania. Polskie orzecznictwo SN konsekwentnie przyjmuje, że art. 5 ma charakter wyjątku, stosowany tylko w razie rażącej niesprawiedliwości; nie może być stosowany do podważania samego istnienia prawa, lecz tylko do ograniczenia jego wykonywania w konkretnym przypadku. Roszczenia z prawa rodzinnego (np. alimenty, prawa rodzicielskie) są tradycyjnie wykluczone z zarzutu nadużycia.
Źródło: Exceptio doli, summum ius summa iniuria (rzymskie); pandektystyka XIX w. (Rechtsmissbrauch); BGB §§ 226, 242; Code civil — doktryna abus de droit; ABGB § 1295 ust. 2; KC 1964 art. 5
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań