← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5defensiones debitoris · Verteidigungsmittel des Schuldners
ang. defences of the debtor
— Materialnoprawne i procesowe instrumenty, którymi dłużnik może bronić się przed roszczeniem wierzyciela — prowadzące do oddalenia lub ograniczenia powództwa. Klasyczne rzymskie exceptiones — pretorskie obrony procesowe wprowadzone do formuły procesowej, których skuteczność zależała od ich wpisania w intentio actio. Najważniejsze rzymskie exceptiones, których dziedzictwo widoczne do dziś: exceptio doli (zarzut podstępu i nadużycia), exceptio non adimpleti contractus (zarzut niewykonania umowy wzajemnej), exceptio temporis (zarzut przedawnienia), exceptio compensationis (zarzut potrącenia, wprowadzony pretorską aestimatio). Code Napoléon/Code civil 1804 obowiązujący obok KCKP nie zawiera odrębnej regulacji ogólnej — exceptions rozproszone w różnych miejscach kodeksu. ABGB §§ 1430-1438 (Aufrechnung), § 1502 (Verjährung), § 1052 (Zurückbehaltungsrecht). BGB §§ 194-218 (Verjährung), §§ 387-396 (Aufrechnung), § 273 (Zurückbehaltungsrecht), § 242 (Treu und Glauben jako podstawa nadużycia prawa). KZ 1933 art. 41-43, 248-260. KC 1964 wprowadza katalog środków obrony: zarzut przedawnienia (art. 117 § 2 — uprawnienie dłużnika, nie skutek z mocy prawa), potrącenie ustawowe (art. 498-505 — wzajemne wierzytelności o tym samym charakterze, wymagalne, jednorodne, mogą być potrącone z mocy oświadczenia jednej ze stron), prawo zatrzymania (art. 461 — z roszczeniem o zwrot rzeczy oraz art. 488 § 2 — w ramach zobowiązań wzajemnych), zarzut nadużycia prawa (art. 5 — zasady współżycia społecznego jako klauzula generalna ograniczająca dochodzenie roszczeń). Polska konstrukcja zarzutu przedawnienia jest charakterystyczna — przedawnienie nie powoduje wygaśnięcia roszczenia (wbrew terminologii), lecz przekształca je w zobowiązanie naturalne, skuteczne dopóki dłużnik dobrowolnie nie spełni świadczenia. Dopiero podniesienie zarzutu przez dłużnika prowadzi do oddalenia powództwa.
Źródło: Exceptiones rzymskie (D. 44.1); ABGB §§ 1430-1438, 1502, 1052; BGB §§ 194-218, 273, 387-396, 242; KZ 1933 art. 41-43, 248-260; KC 1964 art. 5, 117, 461, 488 § 2, 498-505
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań