← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5obligatio cum facultate alternativa · Schuld mit Ersetzungsbefugnis
ang. obligation with facultas alternativa
— Konstrukcja, w której tylko jedno świadczenie stanowi przedmiot zobowiązania (in obligatione), ale dłużnik ma upoważnienie do zwolnienia się przez spełnienie innego świadczenia (in facultate solutionis) — facultas alternativa prawa rzymskiego. Klasyczna rzymska konstrukcja datio in solutum (świadczenie w miejsce wykonania) — w klasycznym ius civile dłużnik mógł, za zgodą wierzyciela, spełnić świadczenie inne niż dłużne, w celu zwolnienia się ze zobowiązania (klasyczna fundamentalna konstrukcja). Klasyczne rzymskie kategorie: (1) IN OBLIGATIONE — co stanowi przedmiot zobowiązania (świadczenie podstawowe); (2) IN FACULTATE SOLUTIONIS — co dłużnik może świadczyć jako alternatywę (klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, oparta na rzymskim modelu, fundamentalna dla zrozumienia upoważnienia przemiennego); (3) DATIO IN SOLUTUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile spełnienia w miejsce wykonania, wymagająca zgody wierzyciela; klasyczna fundamentalna pretorska konstrukcja. Klasyczne rzymskie zasady: (1) UPRAWNIENIE DŁUŻNIKA, NIE WIERZYCIELA — w klasycznym ius civile facultas alternativa była uprawnieniem dłużnika do zwolnienia się; (2) PRZEDMIOT ZOBOWIĄZANIA POZOSTAJE TEN SAM — wierzyciel nie może żądać świadczenia alternatywnego, dłużnik może je zaoferować; (3) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA ALTERNATYWNEGO NIE ZWALNIA OD GŁÓWNEGO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, klasyczna istotna różnica wobec zobowiązania przemiennego. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną kategorię zobowiązania z upoważnieniem przemiennym (Ermächtigung des Schuldners zur Ersatzleistung lub facultas alternativa). BGB nie zawiera wyraźnej regulacji facultas alternativa w przepisach ogólnych, ale poszczególne instytucje odzwierciedlają tę konstrukcję: § 364 ust. 1 (Annahme an Erfüllungs Statt — przyjęcie świadczenia w miejsce wykonania, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim datio in solutum); § 365 (Verhältnis zur Hauptschuld); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja, klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim facultas alternativa: KC nie zawiera wyraźnej ogólnej definicji upoważnienia przemiennego, ale konstrukcja jest stosowana w doktrynie i kazuistyce SN, oparta na: KC art. 453 (jeżeli dłużnik w celu zwolnienia się ze zobowiązania spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie, zobowiązanie wygasa; jednakże gdy przedmiot świadczenia ma wady, dłużnik jest odpowiedzialny za nie według przepisów o rękojmi przy sprzedaży — klasyczna polska konstrukcja datio in solutum, oparta na BGB § 364); KC art. 365 (jeżeli dłużnik jest zobowiązany w ten sposób, że wykonanie zobowiązania może nastąpić przez spełnienie jednego z kilku świadczeń — zobowiązanie przemienne — wybór świadczenia należy do dłużnika, chyba że z czynności prawnej, ustawy lub okoliczności wynika, że uprawnionym do wyboru jest wierzyciel lub osoba trzecia); klasyczna polska konstrukcja zobowiązania przemiennego, w odróżnieniu od upoważnienia przemiennego (które nie ma osobnej regulacji w przepisach ogólnych KC). Polska konstrukcja upoważnienia przemiennego: (1) DEFINICJA DOKTRYNALNA — przedmiot zobowiązania jest jeden (in obligatione), ale dłużnik może zwolnić się przez spełnienie innego świadczenia (in facultate solutionis); klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i rzymskim facultas alternativa; (2) RÓŻNICA OD ZOBOWIĄZANIA PRZEMIENNEGO — w zobowiązaniu przemiennym wszystkie świadczenia stanowią przedmiot zobowiązania (in obligatione), wierzyciel może żądać każdego z nich; w upoważnieniu przemiennym tylko jedno świadczenie jest przedmiotem zobowiązania, drugie jest tylko alternatywą wykonania; klasyczna pandektystyczna dystynkcja zachowana w polskiej doktrynie; (3) KONSEKWENCJE: (a) WIERZYCIEL MOŻE ŻĄDAĆ TYLKO ŚWIADCZENIA GŁÓWNEGO — nie może domagać się alternatywnego; (b) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA ALTERNATYWNEGO NIE ZWALNIA OD GŁÓWNEGO — klasyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (c) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA GŁÓWNEGO ZWALNIA Z ZOBOWIĄZANIA — z odpowiednimi konsekwencjami z KC art. 475-478; (4) FORMA — wymóg zgody wierzyciela tylko przy datio in solutum (KC art. 453); upoważnienie przemienne wynika z umowy stron lub ustawy. Polskie typy upoważnienia przemiennego: (1) UMOWY Z UPOWAŻNIENIEM ZAMIANY ŚWIADCZENIA NA PIENIĘŻNE — np. obowiązek dostarczenia rzeczy gatunkowej z prawem zamiany na pieniądze; (2) ZOBOWIĄZANIE ALIMENTACYJNE Z UPOWAŻNIENIEM W FORMIE PIENIĘŻNEJ — KRO art. 135 § 2: obowiązek alimentacyjny może być wykonywany przez świadczenia w naturze lub pieniężne; klasyczna polska konstrukcja; (3) ZOBOWIĄZANIE Z UPOWAŻNIENIEM ZWROTU MAJĄTKU ZAMIAST WYKONANIA — w niektórych umowach dożywocia (KC art. 913) — szczególna polska konstrukcja, klasyczna polska kazuistyka; (4) ZOBOWIĄZANIE Z UPOWAŻNIENIEM SPEŁNIENIA W FORMIE INNEJ NIŻ DŁUŻNA — np. dostawa innej rzeczy gatunkowej. Polskie cechy: (1) BRAK WYRAŹNEJ KODYFIKACJI W PRZEPISACH OGÓLNYCH — klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i kazuistyce SN; (2) KC ART. 453 JAKO PUNKT WYJŚCIA — klasyczna polska konstrukcja datio in solutum (oparta na BGB § 364), choć regulującą tylko spełnienie w miejsce wykonania, nie ogólną instytucję upoważnienia przemiennego; (3) ROZRÓŻNIENIE NA POZIOMIE DOKTRYNY I KAZUISTYKI — klasyczna polska konstrukcja, klasyczne pytania o relację z zobowiązaniem przemiennym (uchwała SN III CZP 11/95); (4) STOSOWANIE W RÓŻNYCH OBSZARACH PRAWA — KRO (alimenty), KC (umowy nienazwane, dożywocie), KSH (świadczenia akcjonariuszy). Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA REGULACJA W BGB § 364 — KC art. 453: oparte na pandektystycznym modelu; (2) SZERSZA KONSTRUKCJA W KC PRZEZ KAZUISTYKĘ — klasyczna polska kazuistyka rozszerzyła zastosowanie poza datio in solutum; (3) BRAK SZCZEGÓŁOWEJ REGULACJI W PRZEPISACH OGÓLNYCH KC — klasyczna polska tradycja oparta na pandektystycznej konstrukcji. Polska kazuistyka SN: rozróżnienie zobowiązania przemiennego i upoważnienia przemiennego — klasyczna polska kazuistyka, klasyczne polskie kryteria (uchwała III CZP 31/82 — kryterium liczby świadczeń in obligatione vs in facultate solutionis); zobowiązanie alimentacyjne z upoważnieniem (KRO art. 135 § 2) — klasyczne polskie zastosowania (uchwała III CZP 11/95); datio in solutum (KC art. 453) — bogata kazuistyka, klasyczne polskie zasady (uchwała III CZP 21/03 — wymóg zgody wierzyciela); odpowiedzialność za wady przedmiotu świadczenia w miejsce wykonania (KC art. 453 in fine) — klasyczna polska kazuistyka stosowania (uchwała III CZP 11/14).
Źródło: Facultas alternativa, datio in solutum rzymskie; KZ 1933 art. 59; KC 1964 art. 365¹
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań