← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5obligatio alternativa · Wahlschuld
ang. alternative obligation
— Zobowiązanie alternatywne (obligatio alternativa) — konstrukcja, w której dłużnik ma do wyboru spełnienie jednego z dwóch lub więcej oznaczonych świadczeń, z prawem wyboru przysługującym dłużnikowi (chyba że co innego wynika z umowy lub ustawy). Klasyczna rzymska konstrukcja obligatio alternativa, znaczna w klasycznym ius civile (D. 46.3.34): wszystkie świadczenia stanowią przedmiot zobowiązania (in obligatione), ale tylko jedno musi być spełnione (in solutione). Klasyczna rzymska zasada: alternativa duae res sunt in obligatione, una in solutione — w zobowiązaniu alternatywnym dwie (lub więcej) rzeczy są przedmiotem zobowiązania, ale jedna jest przedmiotem wykonania; klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie kategorie: (1) ALTERNATIVA — wybór należy do jednej ze stron (typowo dłużnika); (2) ELECTIO — akt wyboru, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (3) WYGAŚNIĘCIE PRZED WYBOREM — w razie niemożliwości jednego ze świadczeń przed dokonaniem wyboru: zobowiązanie ogranicza się do pozostałego świadczenia (klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce); (4) WYGAŚNIĘCIE PO WYBORZE — w razie niemożliwości po dokonaniu wyboru, gdy wybrane świadczenie staje się niemożliwe: zobowiązanie wygasa lub przekształca się w odszkodowawcze (klasyczna konstrukcja zależna od winy dłużnika). Klasyczne rzymskie zasady: (1) WYBÓR DŁUŻNIKA — typowo, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) MOŻLIWOŚĆ ZASTRZEŻENIA WYBORU WIERZYCIELA — w niektórych umowach; (3) NIEODWOŁALNOŚĆ WYBORU — po jego skutecznym dokonaniu; klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę konstrukcję. BGB §§ 262-265 — Wahlschuld: § 262 (Wahlrecht des Schuldners — w razie wątpliwości wybór należy do dłużnika); § 263 (Wirkung der Wahl — wybór skutkuje, że zobowiązanie od początku odnosiło się do wybranego świadczenia); § 264 (Annahmeverzug bei Wahlrecht des Schuldners — opóźnienie wierzyciela w przyjęciu w razie wyboru dłużnika); § 265 (Unmöglichkeit bei Wahlschuld — niemożliwość świadczenia w zobowiązaniu alternatywnym); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja oparta na rzymskim modelu. Polski Kodeks cywilny art. 365 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 365 § 1 (jeżeli dłużnik jest zobowiązany w ten sposób, że wykonanie zobowiązania może nastąpić przez spełnienie jednego z kilku świadczeń — zobowiązanie przemienne — wybór świadczenia należy do dłużnika, chyba że z czynności prawnej, ustawy lub okoliczności wynika, że uprawnionym do wyboru jest wierzyciel lub osoba trzecia — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 262 i klasycznym ius civile, fundamentalna definicja); KC art. 365 § 2 (wyboru dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie; jeżeli uprawnionym do wyboru jest dłużnik, może on dokonać wyboru także przez spełnienie świadczenia — klasyczna polska konstrukcja formy wyboru, oparta na BGB § 263); KC art. 365 § 3 (jeżeli strona uprawniona do dokonania wyboru świadczenia wyboru tego nie dokona, druga strona może wyznaczyć jej w tym celu odpowiedni termin; po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu uprawnienie do dokonania wyboru przechodzi na stronę drugą — klasyczna polska konstrukcja przejścia uprawnienia do wyboru, klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu). Polska konstrukcja zobowiązania przemiennego: (1) DEFINICJA — KC art. 365 § 1: wykonanie zobowiązania może nastąpić przez spełnienie jednego z kilku świadczeń; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB i klasycznym ius civile; (2) WSZYSTKIE ŚWIADCZENIA W ZOBOWIĄZANIU — in obligatione: każde z świadczeń jest przedmiotem zobowiązania; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu, fundamentalna różnica wobec upoważnienia przemiennego (gdzie tylko jedno jest in obligatione); (3) WYBÓR DŁUŻNIKA — KC art. 365 § 1: zasada ogólna, chyba że umowa, ustawa lub okoliczności wskazują inaczej; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 262; (4) FORMA WYBORU — KC art. 365 § 2: oświadczenie drugiej stronie lub spełnienie świadczenia; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 263; (5) PRZEJŚCIE UPRAWNIENIA DO WYBORU — KC art. 365 § 3: po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu; klasyczna polska konstrukcja oryginalna, chroniąca pewność obrotu. Polskie typy zobowiązań przemiennych: (1) UMOWY Z PRAWEM WYBORU ŚWIADCZENIA — np. dostawa albo rzeczy A, albo rzeczy B; klasyczne polskie zastosowania; (2) UMOWY UBEZPIECZENIA Z WYBOREM ŚWIADCZENIA — wypłata pieniężna albo naprawa rzeczy; klasyczne polskie zastosowania; (3) UMOWA O DZIEŁO Z WYBOREM SPOSOBU WYKONANIA — np. wykonanie A albo B; klasyczna polska konstrukcja w niektórych zawodach; (4) ZOBOWIĄZANIE Z PRAWEM WYBORU MIEJSCA WYKONANIA — w niektórych umowach handlowych; (5) ZOBOWIĄZANIE Z PRAWEM WYBORU SPOSOBU NAPRAWIENIA SZKODY — KC art. 363 § 1: poszkodowany może żądać przywrócenia stanu poprzedniego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej; szczególna polska konstrukcja zobowiązania przemiennego z wyboru wierzyciela. Polska konstrukcja niemożliwości świadczenia w zobowiązaniu przemiennym: (1) NIEMOŻLIWOŚĆ JEDNEGO ZE ŚWIADCZEŃ PRZED WYBOREM — zobowiązanie ogranicza się do pozostałych świadczeń (klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu); (2) NIEMOŻLIWOŚĆ JEDNEGO ZE ŚWIADCZEŃ PO WYBORZE — zależy od tego, czy wybrane świadczenie stało się niemożliwe (zwolnienie zobowiązania w razie braku winy dłużnika — KC art. 475) czy niewybrane (irrelewantne); (3) NIEMOŻLIWOŚĆ WSZYSTKICH ŚWIADCZEŃ — zobowiązanie wygasa lub przekształca się w odszkodowawcze (KC art. 471 + 475-477). Polska kazuistyka SN: pojęcie "zobowiązania przemiennego" (KC art. 365) — klasyczna polska kazuistyka, klasyczne polskie kryteria odróżnienia od upoważnienia przemiennego (uchwała III CZP 31/82); wybór świadczenia (KC art. 365 § 2) — klasyczne polskie zastosowania (uchwała III CZP 11/95); przejście uprawnienia do wyboru (KC art. 365 § 3) — klasyczna polska kazuistyka, klasyczne polskie zasady wyznaczenia terminu (uchwała III CZP 21/03); niemożliwość świadczenia w zobowiązaniu przemiennym — klasyczne polskie zastosowania (uchwała III CZP 11/14 — odpowiednie stosowanie KC art. 475-477).
Źródło: Obligatio alternativa rzymska (D. 46.3.95); Code civil/KCKP art. 1189-1196; ABGB §§ 906-907; BGB §§ 262-265; KZ 1933 art. 56-58; KC 1964 art. 365
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań