przestępstwo monopolowe
ang. monopoly offenses
— Pojęcie i miejsce w systemie. Historyczna kategoria przestępstw skarbowych obejmująca naruszenia państwowych monopoli na produkcję, dystrybucję lub obrót wybranymi towarami. W II RP funkcjonowały cztery monopole państwowe: spirytusowy (od 1924 r.), tytoniowy, solny (odziedziczony po austriackim i rosyjskim) oraz zapałczany (od 1925 r.). Monopol stanowił dochodową instytucję fiskalną; jego naruszenie było traktowane jako szczególnie ciężkie przestępstwo skarbowe. Cztery główne monopole II RP. Monopol spirytusowy obejmował wyłączne prawo Skarbu Państwa do produkcji i hurtowej dystrybucji spirytusu rektyfikowanego i wódek; nielegalna gorzelnia ("bimber") była stale ścigana — kara aresztu, konfiskata aparatury. Monopol tytoniowy — wyłączna produkcja papierosów i wyrobów tytoniowych przez państwowe Polskie Monopole Tytoniowe. Monopol solny — wyłączne wydobycie i sprzedaż soli kuchennej (kontynuowany m.in. przez Wieliczkę i Bochnię). Monopol zapałczany — wyłączna produkcja zapałek i zapalniczek (zniesiony częściowo po wejściu reform handlowych po 1989 r.). Monopole w PRL. Po II wojnie monopole państwowe utrzymano i rozszerzono — zwłaszcza w kontekście planowej gospodarki uspołecznionej. Obok dawnych monopoli funkcjonowały państwowe wyłączności na obrót cukrem, zbożem, mięsem (do reform dziesięcioleci 80.) — choć formalnie nie były klasyfikowane jako monopole skarbowe, ich naruszenia były ścigane jako przestępstwa aprowizacyjne. Monopol loteryjny (Państwowe Zakłady Loteryjne, Totalizator Sportowy) obowiązuje do dziś w zmodyfikowanej formie. Stan aktualny. Po 1989 r. większość monopoli państwowych została zniesiona w ramach reform gospodarczych. Pozostałości obejmują: monopol loteryjny (z wyłącznością Totalizatora Sportowego na gry liczbowe i loterie pieniężne); monopol spirytusowy zniesiony 1989 r. (Polmos prywatyzowany w latach 90.); monopol solny i zapałczany formalnie zniesione, choć państwo zachowało pakiety większościowe w spółkach. Przestępstwa monopolowe sensu stricto pozostają w KKS 1999 głównie w odniesieniu do monopolu loteryjnego (art. 107–108). Powiązane terminy. Zob. przestępstwa skarbowe dotyczące monopolu spirytusowego, przestępstwa skarbowe dotyczące monopolu solnego, przestępstwa skarbowe dotyczące monopolu zapałczanego, przestępstwa skarbowe dotyczące monopolu loteryjnego, niedozwolone użycie spirytusu, nielegalna uprawa tytoniu, posiadanie narzędzi przeznaczonych do nielegalnego gorzelnictwa, urządzanie nielegalnych gier hazardowych, urządzanie nielegalnych gier losowych. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria przestępstw monopolowych ma znaczenie historyczne — odzwierciedla strukturę gospodarki polskiej w XX w. II RP funkcjonowała w oparciu o pięć monopoli państwowych (spirytusowy, tytoniowy, solny, zapałczany, loteryjny). PRL utrzymał i rozszerzył system monopolowy, rozszerzając go o dewizy, obrót zagraniczny, niektóre surowce strategiczne. Po 1989 r. większość monopoli zniesiono — pozostał głównie monopol loteryjny na gry liczbowe. Kodeks karny skarbowy z 10 IX 1999 r. zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, integrując kategorię przestępstw monopolowych z ogólnym systemem prawa karnego skarbowego.
Kolekcja: Kodeks karny skarbowy