ang. obstruction of criminal proceedings
— Pojęcie i miejsce w systemie. Utrudnianie postępowania karnego to czyn polegający na podejmowaniu działań przeszkadzających w prawidłowym toku ścigania, oskarżenia lub osądzenia sprawcy przestępstwa — przez wprowadzenie w błąd organu, fałszywe oskarżenia, kierowanie podejrzeń na osobę niewinną, ukrywanie świadków, niszczenie lub fałszowanie dowodów, składanie fałszywych zeznań, wpływanie na świadków lub biegłych. Konstrukcyjnie nie jest to jeden przepis, lecz rodzina przestępstw skupionych w rozdziale przeciwko wymiarowi sprawiedliwości; stanowi rdzeń grupy przestępstw przeciwko instytucjom publicznym. Wyrażenie kodyfikacyjne. Kodeks karny z 1932 r. regulował utrudnianie postępowania w art. 138–149 (fałszywe zeznania, fałszywe oskarżenie, poplecznictwo, samouwolnienie, uwolnienie pozbawionego wolności). Kodeks karny z 1969 r. utrzymał te przestępstwa w art. 247–258. Kodeks karny z 1997 r. zachowuje zbiór w art. 233–247: fałszywe zeznania (art. 233), fałszywe oskarżenie (art. 234), tworzenie fałszywych dowodów (art. 235), zatajenie dowodu niewinności (art. 236), zatajenie prawdy (art. 233 § 1), fałszywe zawiadomienie (art. 238), poplecznictwo (art. 239), niedoniesienie (art. 240), ujawnienie tajemnicy postępowania (art. 241), samouwolnienie (art. 242), uwolnienie pozbawionego wolności (art. 243), naruszenie zakazu sądowego (art. 244). Specyfika PRL. Utrudnianie postępowania w okresie powojennym 1944–1956 było stosowane masowo wobec działaczy podziemia niepodległościowego oraz świadków w procesach politycznych. W aktach dyscyplinarnych sędziów PRL — przedmiot monografii habilitacyjnej autora — pojawiają się sprawy odwrotne: sędziowie obejmowani postępowaniami za rzekome utrudnianie postępowania, gdy w istocie chodziło o stosowanie procedury w sposób korzystny dla oskarżonych politycznych (uwzględnianie wniosków dowodowych obrony, rozpoznawanie zażaleń na areszt, dopuszczanie świadków odwodowych). Centralna Komisja Dyscyplinarna w latach 1949–1956 wszczynała przeciwko takim sędziom postępowania pod różnymi zarzutami (uchybienia godności urzędu, nieuctwo, brak wyrobienia politycznego); w latach 80. praktyka się powtórzyła, choć łagodniej. Praktyka orzecznicza. Sąd Najwyższy w uchwałach po 1989 r. precyzował granice odpowiedzialności obrońcy za "utrudnianie postępowania" — czynności obrończe podejmowane w interesie klienta (wnioski dowodowe, zażalenia, podnoszenie zarzutów procesowych) są realizacją prawa do obrony, nie utrudnianiem. Linia ta umocniła się w sprawach lustracyjnych po 1997 r. Powiązane terminy. ‘poplecznictwo’ (art. 239 k.k.), ‘fałszywe zeznania’ (art. 233 k.k.), ‘niedoniesienie’ (art. 240 k.k.), ‘niszczenie dowodów’ (art. 235 k.k.), ‘zatajenie dowodu niewinności’ (art. 236 k.k.), ‘ujawnienie tajemnicy postępowania’ (art. 241 k.k.), ‘rzetelny proces’ (art. 6 EKPC, art. 45 Konstytucji RP).
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego