← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L5ławnik społeczny
ang. people's lay judge
— Ławnik ludowy — czynnik społeczny w składach sądowych PRL — stanowił centralny element ideologii "sprawiedliwości ludowej". Wprowadzony powszechnie ustawą z 27 IV 1949 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych — sądy powszechne wszystkich szczebli orzekały w składach z udziałem ławników ludowych. Tryb wyboru: przez rady narodowe poszczególnych szczebli, na okres czteroletni — wybierano "spośród klasy robotniczej, chłopstwa pracującego i inteligencji ludowej", z kryterium "lojalności wobec ustroju". W praktyce ławnictwo było silnie kontrolowane partyjnie — listy kandydatów akceptowane przez instancje PZPR, szkolenia ławników o charakterze ideologicznym, wytyczne MS dotyczące "linii orzecznictwa". Faktyczny wpływ ławników na orzekanie był marginalny — co potwierdzają zarówno retrospektywne wspomnienia sędziów PRL, jak i analizy historiograficzne. Ławnicy w przeważającej większości akceptowali projekt wyroku przygotowany przez sędziego zawodowego — głosowanie "trzy za" stanowiło standard. Wyjątki — sytuacje, w których ławnik wykazywał niezależność — mogły skutkować jego usunięciem z listy lub blokiem dalszego udziału. Po 1989 r. instytucja ławnika ludowego została gruntownie zreformowana — formalnie istnieje nadal, ale w nowym kształcie (zob. "ławnik"), bez ideologicznego obciążenia, w znacznie ograniczonym zakresie zastosowania. Pojęcie "ławnik ludowy" funkcjonuje obecnie wyłącznie historycznie — jako symbol PRL-owskiej koncepcji "sprawiedliwości ludowej" i jej realizacji w sądowniczej codzienności.
Źródło: pojęcie ustrojowe PRL: Konstytucja PRL z 22 VII 1952 r. (Dz.U. nr 33 poz. 232) (art. 60); ustawa z 27 IV 1949 r. o zmianie POSP (Dz.U. nr 32 poz. 237) — wprowadzenie ławników ludowych; ustawa z 20 VI 1985 r. — Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 31 poz. 137 ze zm.)
Kolekcja: sądownictwo