← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L4ang. social factor in judiciary
— Czynnik społeczny — pojęcie używane w polskim ustroju sądownictwa dla oznaczenia udziału obywateli niezawodowych w orzekaniu — pełnił w XX w. funkcję ideologiczną i pragmatyczną. W II RP czynnik społeczny występował głównie jako przysięgli w sądach okręgowych (do 1938 r.) i ławnicy w sądach pracy. PRL po 1949 r. uczynił z czynnika społecznego centralny element swojej koncepcji "sprawiedliwości ludowej" — ławnicy ludowi mieli wprowadzać do sądu "świadomość klasową", "wiedzę życiową", "kontrolę społeczną nad sędziami". W rzeczywistości — jak wykazuje historiografia — wpływ ławników na orzekanie pozostał marginalny, pełnili oni rolę legitymizującą decyzje sędziego zawodowego. Po 1989 r. dyskusja o "czynniku społecznym" w sądzie uległa istotnej zmianie — z akcentu ideologicznego na pragmatyczny. Argumenty pro: udział obywateli wzmacnia legitymację sądu, zapewnia kontrolę społeczną, wprowadza common sense do orzekania. Argumenty contra: ławnicy nie znają prawa, są pasywni na rozprawach, podatni na argumenty emocjonalne. III RP zachowała ławnictwo w ograniczonym zakresie (zob. "ławnik"). Pojęcie "czynnik społeczny" pełni więc w polskim porządku rolę zarówno historyczną (PRL-owska koncepcja), jak i aktualną (debata o roli laików w sądownictwie).
Źródło: pojęcie ustrojowe PRL — preambuła i art. 60 Konstytucja PRL z 22 VII 1952 r. (Dz.U. nr 33 poz. 232); ustawa z 20 VI 1985 r. — Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 31 poz. 137 ze zm.) — udział ławników w sądach
Kolekcja: sądownictwo