← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L4ang. lay judge
— Ławnik — niezawodowy członek składu sądu — uczestniczy w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości na równi z sędzią zawodowym (jeden głos = jeden głos w naradzie). Polska tradycja ławnictwa sięga okresu zaborowego (modele austriacki — Schöffen, niemiecki — Schöffen i przysięgli — Geschworene). W II RP — sądy przysięgłych (zniesione 1938 r., zob. odrębne hasło "sąd przysięgłych") oraz ławnicy w niektórych sądach specjalnych. W PRL — ławnik stał się powszechnym składnikiem sądowym w sprawach I instancji: ustawa o ustroju sądów powszechnych z 1985 r. wymagała udziału ławników w sprawach cywilnych i karnych standardowych, w składzie 1 sędzia + 2 ławników. Ławnicy wybierani byli przez rady narodowe (PRL) lub rady gmin (po 1990 r.) na kadencje 4-letnie — z grona obywateli zasłużonych w środowisku lokalnym. Funkcja ławnika pełniła rolę legitymizacyjną — sądu z udziałem czynnika społecznego — ale zarazem ideologiczną w PRL: ławnicy bywali wybierani z uwzględnieniem kryteriów "klasowych" i partyjnych. Po 1989 r. zakres udziału ławników stopniowo się kurczył — kolejne reformy lat 90. ograniczyły ich obecność w sprawach cywilnych standardowych (k.p.c. znowelizowany ustawą z 1 III 1996 r., Dz.U. nr 43 poz. 189). Praktyka udziału ławników bywa krytykowana — niski poziom faktycznego udziału w naradzie, formalna obecność.
Źródło: ustawa z 20 VI 1985 r. — Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 31 poz. 137 ze zm.) (art. 134-150); ustawa z 27 IV 1949 r. o zmianie POSP (Dz.U. nr 32 poz. 237); Konstytucja PRL z 22 VII 1952 r. (Dz.U. nr 33 poz. 232) (art. 60)
Kolekcja: sądownictwo