← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L4ang. jury court
— Sąd przysięgłych — sąd z udziałem ławy przysięgłych — funkcjonował w II RP w ograniczonym zakresie. Po 1918 r. system przysięgłych odziedziczono na ziemiach byłej Galicji (austriacka tradycja sądu przysięgłych w sprawach o przestępstwa przeciw państwu, bezpieczeństwu publicznemu, ciężkie zbrodnie) oraz częściowo na ziemiach byłego zaboru pruskiego. Na ziemiach byłej Kongresówki sąd przysięgłych nigdy nie funkcjonował — system rosyjski go nie znał (został wprowadzony reformą Aleksandra II, ale skutecznie ograniczany w sprawach politycznych). Sądy przysięgłych zachowano w sądach okręgowych dla spraw najpoważniejszych (zbrodnie, sprawy prasowe), z 12 przysięgłymi orzekającymi o winie, sędzią zawodowym ustalającym karę. Skład sądu — trzech sędziów zawodowych plus 12 przysięgłych. Doświadczenia praktyczne były mieszane — krytykowano niewystarczające przygotowanie przysięgłych, ich podatność na argumenty emocjonalne, koszty postępowania. Konstytucja kwietniowa z 23 IV 1935 r. zniosła sądy przysięgłych — kierunek zmierzający do koncentracji władzy państwowej. Ustawa z 4 III 1938 r. uchyliła ostatecznie ich kompetencje. Po 1944 r. instytucja nie została reaktywowana — PRL preferował "ławnictwo ludowe" jako alternatywny model udziału czynnika społecznego. III RP nigdy poważnie nie rozważała powrotu sądów przysięgłych. Pojęcie pozostaje w polskiej kulturze prawnej historyczne — żywe natomiast w refleksji prawnoporównawczej (anglo-amerykański model).
Źródło: pojęcie historyczne; w II RP funkcjonował na podstawie tradycji zaborowych: austriacki StPO z 23 V 1873 r. (na ziemiach Galicji), niemiecki StPO z 1 II 1877 r. (na ziemiach b. zaboru pruskiego); art. 83 Konstytucji marcowej z 17 III 1921 r. (przysięgli w sprawach o zbrodnie polityczne i prasowe); rozporządzenie Prezydenta RP z 6 II 1928 r. — POSP utrzymywało sądy przysięgłych; zniesione ustawą z 4 III 1938 r. o zniesieniu sądów przysięgłych (Dz.U. nr 18 poz. 132)
Kolekcja: sądownictwo