← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L3ang. special judiciary
— Sąd specjalny w polskim XX w. to pojęcie obarczone polityczną historią. Oficjalnie odnosi się do sądów wyodrębnionych ze względu na rodzaj sprawy lub osoby: sądów dla nieletnich (od 1928 r.), sądów pracy (od 1934 r.), sądów ubezpieczeń społecznych, sądów gospodarczych (od 1989 r.), sądów dyscyplinarnych korporacji zawodowych. Z prawnego punktu widzenia są one wyrazem specjalizacji jurysdykcji — model akceptowany przez polską konstytucyjną tradycję, pod warunkiem zachowania gwarancji niezawisłości i prawa do sądu. Konstytucja z 2 IV 1997 r. w art. 175 ust. 2 zakazuje ustanawiania sądów wyjątkowych (ad hoc, dla konkretnej sprawy lub osoby) w czasie pokoju — z wyłączeniem wyspecjalizowanych sądów stałych. Granica między dopuszczalną specjalizacją a zakazaną wyjątkowością nie zawsze jest oczywista. W okresie PRL pojęcie "sąd specjalny" obciążone było tradycją sądów doraźnych powołanych dekretami PKWN z 23 IX 1944 r. i 13 VI 1946 r. — orzekających w trybie skróconym, bez odwołania, w sprawach o przestępstwa przeciwko państwu. Z tej tradycji wywodzi się także Najwyższy Trybunał Narodowy (dekret z 22 I 1946 r.) — uznany w polskim piśmiennictwie raczej jako sąd specjalny niż wyjątkowy, choć granica pozostaje sporna. W stanie wojennym sądy wojskowe orzekające w sprawach cywilów, w trybie doraźnym, faktycznie pełniły funkcję sądów wyjątkowych — co stanowi jeden z mocniejszych argumentów krytyki ówczesnego ustawodawstwa stanu wojennego. Pojęcie "sąd specjalny" pozostaje więc kategorią o podwójnej referencji: doktrynalnej (specjalizacja właściwości) i historycznej (instrumenty represji okresu stalinowskiego).
Źródło: pojęcie generyczne — kategoria zbiorcza obejmująca sądy o szczególnej właściwości lub trybie. W II RP regulowane prawem o ustroju sądów powszechnych z 6 II 1928 r. (Dz.U. nr 12 poz. 93) — wyodrębniono sądy szczególne (przemysłowe, pracy, dla nieletnich); w PRL m.in. dekret PKWN z 12 IX 1944 r. o specjalnych sądach karnych dla spraw zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich (Dz.U. nr 4 poz. 21), dekret z 23 IX 1944 r. — Kodeks karny WP (Dz.U. nr 6 poz. 27); aktualnie: ograniczony zakres — głównie sądy wojskowe i Trybunał Stanu (zob. odrębne hasła)
Kolekcja: sądownictwo