← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L4ang. summary court
— Sąd doraźny stanowi w polskim XX w. instytucję ściśle związaną z represją w okolicznościach nadzwyczajnych. W II RP funkcjonował na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z 19 III 1928 r. o postępowaniu doraźnym — sądy doraźne mogły być uruchomione w sprawach o przestępstwa szczególnie groźne dla porządku publicznego (rozboje, podpalenia, niektóre zbrodnie z rabunkiem), w trybie skróconym, z karą śmierci wykonywaną w ciągu 24 godzin od uprawomocnienia. Praktyka II RP była powściągliwa — postępowanie doraźne uruchamiano sporadycznie. Po 1944 r. instytucja sądu doraźnego zyskała inne znaczenie — dekret PKWN z 23 IX 1944 r. (k.k.WP) i dekret z 13 VI 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa wprowadziły szerokie podstawy do orzekania w trybie doraźnym przez sądy wojskowe — z możliwością wykonania kary śmierci w ciągu 24 godzin, bez prawa apelacji. Tysiące wyroków śmierci okresu stalinowskiego zapadły właśnie w trybie doraźnym. W stanie wojennym dekret z 12 XII 1981 r. o postępowaniach szczególnych ponownie aktywował tryb doraźny — tym razem przed sądami wojskowymi w sprawach cywilów oskarżonych o czyny "godzące w bezpieczeństwo państwa". W obecnym polskim porządku prawnym pojęcie "sąd doraźny" ma charakter historyczny — k.p.k. z 1997 r. nie przewiduje takiego trybu, choć Konstytucja w art. 175 ust. 2 dopuszcza ustanowienie sądów wyjątkowych w czasie wojny.
Źródło: rozporządzenie Prezydenta RP z 19 III 1928 r. o postępowaniu doraźnym (Dz.U. nr 33 poz. 315); dekret z 22 X 1944 r. o ochronie Państwa (Dz.U. nr 10 poz. 50); dekret z 13 VI 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa — tzw. mały kodeks karny (Dz.U. nr 30 poz. 192); dekret z 12 XII 1981 r. o stanie wojennym (Dz.U. nr 29 poz. 154); aktualnie: pojęcie historyczne, nie funkcjonuje w polskim porządku III RP
Kolekcja: sądownictwo