sąd społeczny

Organ orzekający w środowisku zawodowym, terenowym lub spółdzielczym o naruszeniach zasad współżycia społecznego. W PRL forma "wymiaru sprawiedliwości społecznej" zorganizowana w zakładach pracy, samorządach mieszkańców i spółdzielniach mieszkaniowych — w praktyce pełniła rolę ograniczoną, służyła też do dyscyplinowania politycznego.

— Sąd społeczny — instytucja typowa dla PRL — był organem orzekającym w środowiskach pracy, mieszkalnictwa i spółdzielczości, mającym rozstrzygać drobne spory i naruszenia "zasad współżycia społecznego" bez angażowania sądów państwowych. Wprowadzony w okresie reform po 1956 r., rozbudowany ustawą z 26 X 1982 r. — w trzech odmianach: sądy społeczne robotnicze (w zakładach pracy), sądy społeczne mieszkańców (w samorządach domów i osiedli), sądy społeczne członków spółdzielni mieszkaniowych. Skład: członkowie wybierani przez kolektyw zakładu lub samorząd mieszkańców, na okres kadencji. Kompetencje: rozstrzyganie sporów sąsiedzkich (uciążliwości, drobne szkody), spraw "nadużycia stanowiska", "naruszenia zasad współżycia w miejscu pracy". Kary: upomnienie, nagana, naprawienie szkody, w wybranych sprawach — wniosek o postępowanie dyscyplinarne lub karne. Doktrynalnie sądy społeczne wpisywały się w ideę "samowładnego społeczeństwa" — w praktyce wykorzystywano je też do dyscyplinowania politycznego (postępowania wobec działaczy "Solidarności" w stanach 1981-1989). Po 1989 r. instytucja nie została zniesiona formalnie, lecz przestała funkcjonować — brak ekonomicznych i politycznych podstaw dla "kolektywnej kontroli". Pojęcie "sąd społeczny" zachowuje znaczenie historyczne — egzemplifikacja PRL-owskiej koncepcji "sprawiedliwości społecznej" jako alternatywy dla państwowego wymiaru sprawiedliwości.

Źródło: pojęcie historyczne; ustawa z 30 III 1965 r. o sądach społecznych (Dz.U. nr 13 poz. 90) — z mocą do 1989 r.; wcześniej: ustawa z 23 III 1956 r. o społecznych komisjach pojednawczych (Dz.U. nr 9 poz. 41); aktualnie: nie istnieje w odrębnej formie — funkcje przejęły mediacja sądowa (k.p.c.) i sądy polubowne

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia powiązane