← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L3ang. non-state court
— Sąd niepaństwowy obejmuje organy orzecznicze działające poza strukturą państwa, ale wykonujące funkcje typowo sądowe — rozstrzyganie sporów lub orzekanie o odpowiedzialności. Polski porządek prawny dopuszcza kilka kategorii: sąd polubowny (arbitrażowy) w sporach cywilnych poddanych zapisem na arbitraż (art. 1154-1217 k.p.c.), sąd koleżeński (np. w stowarzyszeniach, partiach politycznych, organizacjach zawodowych — orzekający w sprawach naruszenia statutów), sąd honorowy (instytucja środowiskowa o silnej tradycji w II RP, dziś w zaniku), sąd społeczny (typowy dla PRL, choć z elementami zachowanymi), sąd wyznaniowy (istnieje w wielu Kościołach i związkach wyznaniowych — najszerzej w Kościele katolickim w postaci sądów kanonicznych). Wspólną cechą tych organów jest brak władczych uprawnień egzekucyjnych — orzeczenia stają się wykonalne dopiero po nadaniu klauzuli wykonalności przez sąd państwowy lub na podstawie szczególnych regulacji (np. konkordat z 1993/1998 r. uregulował uznawalność małżeństw wyznaniowych, lecz nie automatyczną wykonalność orzeczeń o nieważności). W tradycji polskiej sądy honorowe odgrywały istotną rolę kulturową w środowiskach inteligenckich i wojskowych II RP, regulując kwestie czci i godności w sposób formalnie nie objęty prawem państwowym. Współcześnie ich znaczenie marginalne. Pojęcie "sąd niepaństwowy" pozostaje pojemne i obejmuje formy o bardzo różnym ciężarze prawnym — od pełnoprawnego arbitrażu po kwazisądowe ciała orzekające w sprawach wewnętrznych korporacji.
Źródło: pojęcie generyczne — sądy o niepublicznym charakterze (polubowne, koleżeńskie, honorowe, samorządów zawodowych). Podstawa: część V k.p.c. z 17 XI 1964 r. — sąd polubowny (art. 1154-1217 k.p.c.); sądy dyscyplinarne samorządów zawodowych — w odrębnych ustawach (Prawo o adwokaturze z 26 V 1982 r., ustawa o radcach prawnych z 6 VII 1982 r., Prawo o notariacie z 14 II 1991 r. itd.)
Kolekcja: sądownictwo