← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4cura · Pflegschaft
ang. curatorship
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego i opiekuńczego — szczególna instytucja prawna ustanawiana sądowo dla ochrony interesów osób, które nie mogą samodzielnie prowadzić swoich spraw albo w określonych sytuacjach wymagają reprezentacji zewnętrznej, ograniczona zakresowo i przedmiotowo, w odróżnieniu od opieki obejmującej całość spraw osobistych i majątkowych. Klasyczne rzymskie pojęcie cura — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczne rzymskie odróżnienie cura od tutela: tutela dotyczyła osób mających ograniczoną zdolność do czynności prawnych ze względu na wiek lub płeć (impubertes, mulieres), cura zaś osób, które utraciły zdolność lub miały ograniczoną zdolność z innych przyczyn lub w określonych sytuacjach. Klasyczne rzymskie typy cura: (1) CURA FURIOSI — kuratela osoby chorej psychicznie; klasyczna konstrukcja klasycznej ius civile, oparta na ustawie XII tablic; kurator (curator furiosi) zarządzał majątkiem chorego psychicznie z obowiązkiem ochrony jego interesów; (2) CURA PRODIGI — kuratela osoby marnotrawnej (prodigi); klasyczna konstrukcja: osoba uznana sądownie za marnotrawnika traciła zdolność do czynności prawnych dotyczących rozporządzeń majątkowych, dostawała kuratora chroniącego majątek; (3) CURA MINORIS — kuratela osób młodszych niż 25 lat (minores XXV annis), wprowadzona przez lex Plaetoria 200 r. p.n.e.; klasyczna konstrukcja chroniąca młodzież przed wykorzystaniem przez doświadczonych kontrahentów; (4) CURA VENTRIS — kuratela "brzucha" (dla dziecka poczętego, ale nienarodzonego); klasyczna konstrukcja ochrony interesów spadkobiercy nasciturusa (D. 1.5.7: nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur — dziecko poczęte uważa się za już narodzone, ilekroć chodzi o jego korzyści); (5) CURA HEREDITATIS IACENTIS — kuratela spadku leżącego, między otwarciem spadku a przyjęciem przez heres extraneus; (6) CURA BONORUM — kuratela majątku w sytuacjach szczególnych (np. nieobecnego, niepoczytalnego). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały rozróżnienie tutela/cura. BGB §§ 1909-1921 — Pflegschaft: § 1909 ust. 1 (kto pozostaje pod opieką lub władzą rodzicielską, otrzymuje kuratora dla spraw, w których rodzic lub opiekun jest wykluczony — klasyczna pandektystyczna konstrukcja kuratora ad hoc dla konkretnych spraw); § 1911 (Pflegschaft für Leibesfrucht — kurator dla dziecka poczętego, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskiej cura ventris); § 1912 (Pflegschaft für ein unbekanntes Beteiligtes — kurator dla nieznanej osoby zainteresowanej); § 1913 (Pflegschaft für unbekannte Anteilsberechtigte); § 1914 (Pflegschaft für gesammelte Vermögen); § 1915 (zastosowanie odpowiednich przepisów o opiece); § 1921 (Nachlasspflegschaft — kuratela spadku). Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. art. 178-184 — fundamentalna polska regulacja: art. 178 § 1 (kuratelę ustanawia się w wypadkach w ustawie przewidzianych — klasyczna polska zasada numerus clausus, w odróżnieniu od opieki, która jest instytucją ogólną); art. 178 § 2 (w zakresie nieuregulowanym w niniejszym tytule do kurateli stosuje się odpowiednio przepisy o opiece — klasyczna polska konstrukcja odesłania); art. 179 § 1 (organ państwowy, który ustanowił kuratora, przyzna mu na jego żądanie stosowne wynagrodzenie za sprawowanie kurateli — klasyczna polska konstrukcja odpłatnego charakteru kurateli, w odróżnieniu od opieki, która co do zasady jest nieodpłatna — KRO art. 162); art. 179 § 2 (wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub z majątku osoby, dla której kuratela została ustanowiona, a jeżeli ta osoba nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie pokrywa ten, kto żądał ustanowienia kuratora); art. 180 (kuratelę ustanawia się na wniosek lub z urzędu); art. 181 (kuratela osoby częściowo ubezwłasnowolnionej — szczególna polska regulacja: § 1 — kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej jest powołany do reprezentowania jej i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi; § 2 — w wypadkach, w których przepisy szczególne wymagają zgody przedstawiciela ustawowego osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, zgoda ta nie jest skuteczna bez zatwierdzenia jej przez sąd opiekuńczy); art. 182 (kuratela dla dziecka poczętego — gdy zachodzi potrzeba strzeżenia przyszłych praw dziecka, sąd opiekuńczy ustanawia kuratora; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskiej cura ventris); art. 183 (kuratela dla osoby nieobecnej — gdy zachodzi konieczność strzeżenia praw osoby, która z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw, a nie ma pełnomocnika, sąd opiekuńczy ustanawia kuratora). Polskie typy kurateli: (1) KURATELA OSOBY CZĘŚCIOWO UBEZWŁASNOWOLNIONEJ — KRO art. 181; KC art. 16 § 1 (osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw); (2) KURATELA DLA DZIECKA POCZĘTEGO (CURATOR VENTRIS) — KRO art. 182: zachowanie klasycznej rzymskiej konstrukcji ochrony przyszłych praw nasciturusa; klasyczna polska kazuistyka dotycząca ochrony spadkowych praw nienarodzonego dziecka; (3) KURATELA OSOBY NIEOBECNEJ — KRO art. 183: gdy osoba nie może prowadzić swoich spraw z powodu nieobecności (klasyczne rzymskie cura absentis); kazuistyka dotycząca m.in. żołnierzy w działaniach wojennych, zaginionych, dłużej przebywających za granicą; (5) KURATELA DLA NIEZNANYCH OSÓB — KPC art. 144 i 510: kurator dla osoby, której miejsce pobytu nie jest znane (klasyczna polska konstrukcja procesowa); (6) KURATELA DLA REPREZENTACJI W KONFLIKCIE INTERESÓW — KRO art. 99: gdy między osobą pozostającą pod władzą rodzicielską (lub opieką) a rodzicem (opiekunem) zachodzi sprzeczność interesów, sąd opiekuńczy ustanawia kuratora dla reprezentacji w danej sprawie (klasyczna polska konstrukcja kuratora ad hoc, oparta na BGB § 1909 ust. 1); (7) KURATELA SPADKU — KPC art. 666-671: gdy nie ma znanych spadkobierców, sąd wyznacza kuratora dla zarządu spadkiem (klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskiej cura hereditatis iacentis); (8) KURATELA DLA OSOBY PRAWNEJ — gdy osoba prawna nie może być reprezentowana z powodu braku organów (KC art. 42 — kurator do czasu powołania organów). Polska konstrukcja kurateli: (1) ZAKRESOWE OGRANICZENIE — KRO art. 178: kuratela ustanawiana w wypadkach ustawowych, dla konkretnych spraw lub kategorii spraw; w odróżnieniu od opieki, która obejmuje całość spraw osobistych i majątkowych; (2) ODPŁATNY CHARAKTER — KRO art. 179: w odróżnieniu od opieki (która co do zasady jest nieodpłatna — KRO art. 162); odpłatność jest klasyczną polską konstrukcją odzwierciedlającą profesjonalny charakter wielu kurateli; (3) STOSOWANIE PRZEPISÓW O OPIECE — KRO art. 178 § 2: w zakresie nieuregulowanym, klasyczne polskie odesłanie; (4) USTANOWIENIE — KRO art. 180: na wniosek (osoby zainteresowanej, jej małżonka, krewnych, prokuratora) lub z urzędu przez sąd opiekuńczy; (5) NADZÓR SĄDOWY — KRO art. 165-168 stosowane odpowiednio: sąd opiekuńczy nadzoruje sprawowanie kurateli, przyjmuje sprawozdania, zatwierdza ważniejsze czynności; (6) PEŁNOMOCNICTWA — kurator może udzielać pełnomocnictw w granicach swoich uprawnień; (7) OSTATECZNE ROZLICZENIE — po ustaniu kurateli kurator składa końcowe sprawozdanie. Polskie cechy: (1) NUMERUS CLAUSUS PRZYPADKÓW — KRO art. 178: kuratela ustanawiana tylko w wypadkach ustawowych, w odróżnieniu od opieki; (2) ELASTYCZNOŚĆ ZAKRESU — od bardzo wąskiego (kurator dla jednej sprawy, np. KRO art. 99) do szerokiego (kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej zarządzający majątkiem).
Źródło: Code civil art. 405-468 (tutelle — opieka nad małoletnimi); Code civil art. 489 i nast. (interdiction i conseil judiciaire — ubezwłasnowolnienie i kurator szczególny); ABGB §§ 188-284 (Curatel); BGB §§ 1909-1921; Tom X cz. 1; KRiO art. 178-184
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze