← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3tutela et cura
ang. guardianship and curatorship
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — instytucje wsparcia osób niezdolnych do samodzielnego prowadzenia spraw życiowych ze względu na wiek (małoletnich) lub stan psychiczny (ubezwłasnowolnionych). Klasyczne rzymskie pojęcia — dwie odrębne instytucje klasycznego ius civile: (1) TUTELA — opieka nad osobami niedojrzałymi: tutela impuberum (nad małoletnimi do 14 lat dla chłopców, 12 dla dziewczyn) i tutela mulierum (nad kobietami sui iuris, klasyczna ius civile, zniesiona w okresie poklasycznym); (2) CURA — kuratela nad osobami: cura minorum (nad małoletnimi pełnoletnimi 14-25 lat, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, chroniąca młodych przed nieumiejętnym prowadzeniem spraw), cura furiosi (nad obłąkanymi), cura prodigi (nad rozrzutnikami). Klasyczne rzymskie zasady: (1) TUTOR — opiekun, klasyczna funkcja zaszczytna, ale obowiązkowa (munus publicum); klasyczne rzymskie sposoby ustanowienia: tutela testamentaria (z testamentu ojca), tutela legitima (z mocy prawa, krewni agnatyczni), tutela dativa (przez magistrata); (2) CURATOR — kurator, podobne zasady; (3) ACTIONES — actio tutelae (skarga z opieki, wzajemna), actio rationibus distrahendis (klasyczna skarga o zwrot zdefraudowanego majątku przez tutora). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały dystynkcję między opieką (tutela, Vormundschaft) a kuratelą (cura, Pflegschaft). BGB §§ 1773-1908i — Vormundschaft (opieka nad małoletnimi) i Pflegschaft (kuratela): klasyczna pandektystyczna konstrukcja zachowująca rzymskie rozróżnienie. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. art. 145-184 — fundamentalna polska regulacja: art. 145-178 (opieka — Vormundschaft); art. 178-184 (kuratela — Pflegschaft). Polska konstrukcja opieki: (1) PRZESŁANKI — KRO art. 145: ustanawia się dla małoletniego, w razie gdy żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo gdy rodzice nie żyją; (2) USTANOWIENIE — KRO art. 145 § 2: przez sąd opiekuńczy; (3) WYBÓR OPIEKUNA — KRO art. 149: zazwyczaj krewny dziecka (klasyczna polska zasada bliskości), w razie braku — inna osoba zdolna do funkcji; (4) OBOWIĄZKI OPIEKUNA — KRO art. 155: piecza nad osobą i majątkiem dziecka, analogicznie do władzy rodzicielskiej (KRO art. 155 § 1: do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio przepisy o władzy rodzicielskiej z zachowaniem przepisów ponizej); (5) WYNAGRODZENIE — KRO art. 162: opiekun może żądać wynagrodzenia z majątku osoby, nad którą sprawuje opiekę; (6) NADZÓR SĄDOWY — KRO art. 165-167: sąd opiekuńczy nadzoruje sprawowanie opieki, opiekun składa sprawozdania; (7) USTANIE — KRO art. 168-169: z osiągnięciem pełnoletności przez podopiecznego, śmiercią opiekuna, jego zwolnieniem, zniesieniem opieki. Polska konstrukcja kurateli: (1) RODZAJE — KRO art. 178-184 + KC art. 16 + KPC art. 600-605: (a) KURATELA NAD OSOBĄ CZĘŚCIOWO UBEZWŁASNOWOLNIONĄ — KC art. 16 + KRO art. 181-184: kurator pomaga osobie, ale nie zastępuje jej w czynnościach; (b) KURATELA NAD DZIECKIEM POCZĘTYM (NASCITURUS) — KRO art. 182: do ochrony interesów dziecka jeszcze nieurodzonego, zwłaszcza w sprawach majątkowych; (c) KURATELA NAD OSOBĄ NIEOBECNĄ — KPC art. 184: dla osoby, której miejsce pobytu nie jest znane; (d) KURATELA RODZAJOWA (ad hoc) — KRO art. 99: dla wykonania konkretnej czynności prawnej w przypadku konfliktu interesów między rodzicem a dzieckiem (klasyczna polska konstrukcja chroniąca dziecko); (e) KURATELA SĄDOWA W SPRAWACH PROCESOWYCH — KPC art. 143-144 (np. dla pozwanego nieznanego z miejsca pobytu); (2) USTANOWIENIE — przez sąd opiekuńczy lub procesowy (zależnie od typu); (3) ZAKRES — w odróżnieniu od opieki, kurator zazwyczaj nie zastępuje osoby pod kuratelą całkowicie, lecz pomaga jej w określonym zakresie; (4) ZAKOŃCZENIE — z ustaniem przyczyny ustanowienia (np. uchylenie częściowego ubezwłasnowolnienia, urodzenie dziecka, odnalezienie nieobecnego). Polskie cechy w stosunku do BGB: (1) ZACHOWANIE RZYMSKIEGO ROZRÓŻNIENIA OPIEKI I KURATELI — KRO art. 145-184: klasyczna polska konstrukcja zachowująca rzymską tradycję (tutela vs cura); (2) RÓŻNORODNOŚĆ TYPÓW KURATELI — w odróżnieniu od BGB, gdzie Pflegschaft jest bardziej zunifikowana; (3) NAVZÓR SĄDOWY — KRO art. 165 i n.: szczególnie istotny w polskim systemie, klasyczna polska konstrukcja chroniąca podopiecznych; (4) WYNAGRODZENIE OPIEKUNA — KRO art. 162: dopuszczalne, ale w praktyce rzadko stosowane (większość opiekunów to krewni nieotrzymujący wynagrodzenia). Polskie reformy: (1) USTAWA Z 17 XI 1964 R. — wprowadzenie KRO i regulacji opieki/kurateli; (2) USTAWA Z 19 III 1973 R. — modyfikacje w zakresie opieki nad nieletnimi.
Źródło: Tutela impuberum, tutela mulierum, cura furiosi, cura prodigi, cura minorum (klasyczne rzymskie); Code civil art. 389-475 (tutelle, curatelle); ABGB §§ 187-284 (Vormundschaft, Kuratel); BGB §§ 1773-1921 (Vormundschaft, Pflegschaft); KRO ks. III (art. 145-184) — opieka nad małoletnim, ubezwłasnowolnionym, kuratela
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze
Odpowiedniki zewnętrzne: Q831704