← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4maternitas · Mutterschaft
ang. motherhood
— Stan prawny matki w stosunku do dziecka — fundamentalna kategoria prawa rodzinnego, klasycznie traktowana jako oczywista, lecz problematyzowana w XX i XXI w. wskutek rozwoju technik medycznie wspomaganej prokreacji i surrogacji. Klasyczna rzymska paremia mater semper certa est, etiam si vulgo conceperit (D. 2.4.5) — matka jest zawsze pewna, nawet jeżeli poczęła z osoby nieoznaczonej; klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, oparta na fizycznym fakcie urodzenia, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie ius civile rozróżniało: (1) MATER LEGITIMA — matka legalna w małżeństwie iustae nuptiae, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) MATER VULGO QUAESITORUM — matka dziecka pozamałżeńskiego, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, z ograniczonymi prawami w klasycznym ius civile rzymskim, rozszerzonymi w prawie poklasycznym i justyniańskim. Klasyczne rzymskie zasady: (1) FILIUS NATURALIS — naturalna więź biologiczna, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) STATUS NATURALIS — pochodzenie biologiczne, fundamentalna kategoria klasycznego ius civile; (3) STATUS LEGITIMUS — pochodzenie legalne (z małżeństwa), klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego ius civile. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne zachowały klasyczną zasadę mater semper certa est jako fundamentalną podstawę ustalenia macierzyństwa. Pandektystyka XIX w. nie kwestionowała klasycznej zasady, traktowała macierzyństwo jako oczywiste z faktu urodzenia. BGB w pierwotnej wersji z 1900 r. nie zawierał wyraźnej definicji macierzyństwa, opierał się na klasycznej zasadzie. Klasyczne wyzwania współczesne: (1) ZAPŁODNIENIE IN VITRO — możliwość rozdzielenia matki biologicznej (genetyczna dawczyni komórki jajowej) i matki rodzącej (kobieta nosząca i rodząca dziecko); klasyczna doktrynalna kontrowersja XX-XXI w.; (2) MATCZYNSTWO ZASTĘPCZE (SURROGACJA) — kobieta rodzi dziecko dla innej osoby; klasyczna konstrukcja zakazana w wielu systemach prawnych europejskich (w tym w Polsce); (3) DAROWANIE KOMÓREK JAJOWYCH — fundamentalne pytanie o relację między matką genetyczną a matką rodzącą. Polska konstrukcja macierzyństwa: (1) FUNDAMENTALNA ZASADA — macierzyństwo ustala się na podstawie faktu urodzenia (klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim mater semper certa est); klasyczna polska konstrukcja jednoznaczna; (2) WYŁĄCZENIE ALTERNATYWNYCH KRYTERIÓW — dawczyni komórki jajowej nie jest matką prawną, nawet w razie zapłodnienia in vitro; klasyczna polska konstrukcja chroniąca klasyczną rzymską zasadę, w odróżnieniu od niektórych systemów prawnych dopuszczających alternatywne macierzyństwo. Polskie typy ustalenia macierzyństwa: (1) AKT URODZENIA — podstawowy dowód; (3) MOC DOWODOWA AKTU URODZENIA — art. 4 Prawa o aktach stanu cywilnego: akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych.
Źródło: KCKP art. 306 (poszukiwanie macierzyństwa); Code civil 1804 art. 341; ABGB § 138; BGB § 1591 w brzmieniu pierwotnym z 1900 r. (brzmienie „Mutter ist die Frau, die das Kind geboren hat" powstało dopiero na mocy Kindschaftsrechtsreformgesetz, BGBl. 1997 I s. 2942 — poza ramą do 1989 r.); Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 25 II 1964 r. (Dz.U. Nr 9, poz. 59), w brzmieniu do 31 XII 1989 r.
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze