← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3pokrewieństwo w linii prostej
ang. parents and children
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — szczególny stosunek prawny między rodzicami a ich dziećmi, oparty na biologicznej więzi pokrewieństwa lub na prawnej więzi (przysposobienie), kreujący szereg wzajemnych praw i obowiązków. Klasyczne rzymskie pojęcia — fundamentalne instytucje klasycznego ius civile: (1) PATRIA POTESTAS — władza ojcowska, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, dożywotnia władza pater familias nad zstępnymi (synami i córkami w pierwszym pokoleniu, wnukami w drugim, jeśli ich ojciec pozostawał pod władzą); (2) MATER FAMILIAS — pozycja matki, klasycznie podporządkowana ojcu, ale po reformach pandektystycznych (Antoninus Pius, Marcus Aurelius) wzmocniona; (3) FILII FAMILIAS — synowie pod władzą ojcowską, bez własnej zdolności majątkowej, ale z możliwością posiadania peculium (klasyczna konstrukcja chroniąca interesy syna); (4) FILII NATURALES — dzieci pozamałżeńskie, w klasycznym ius civile o ograniczonych prawach, w prawie justyniańskim częściowo zrównane przez legitymizację. Klasyczne rzymskie sposoby powstania władzy ojcowskiej: (1) URODZENIE Z PRAWNEGO MAŁŻEŃSTWA — automatyczne, klasyczna zasada pater est quem nuptiae demonstrant; (2) USYNOWIENIE — adoptio (dla osób pod władzą obcego ojca) lub adrogatio (dla osób sui iuris); (3) LEGITIMATIO — dla dzieci pozamałżeńskich. Klasyczne rzymskie sposoby ustania władzy ojcowskiej: (1) ŚMIERĆ ojca lub syna; (2) EMANCIPATIO — dobrowolne uwolnienie syna spod władzy; (3) DEMINUTIO CAPITIS — utrata statusu obywatela rzymskiego. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zliberalizowały te kategorie, odchodząc od dożywotniej władzy ojca i wprowadzając pojęcie władzy rodzicielskiej (elterliche Gewalt) wykonywanej dla dobra dziecka. BGB §§ 1591 i nast. (w brzmieniu sprzed reformy KindRG z 1997 r., BGBl. 1997 I s. 2942) — Verwandtschaft i Eltern-Kind-Verhältnis: kompleksowa regulacja pochodzenia, władzy rodzicielskiej, alimentacji. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. — fundamentalna polska regulacja: art. 62-86 (ustalanie pochodzenia dziecka — domniemanie ojcostwa, uznanie, sądowe ustalenie, zaprzeczenie); art. 87 (rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie); art. 88-91 (nazwisko dziecka); art. 92-113 (władza rodzicielska); art. 113 i nast. (kontakty z dzieckiem); art. 114-127 (przysposobienie); art. 128-144 (obowiązek alimentacyjny). Polska konstrukcja stosunku rodzice-dzieci: (1) USTALENIE POCHODZENIA — KRO art. 62-86: domniemanie ojcostwa męża matki, uznanie ojcostwa, sądowe ustalenie; (2) NAZWISKO DZIECKA — KRO art. 88: w braku odmiennego zgodnego oświadczenia dziecko małżeńskie nosiło nazwisko męża matki (ojca w rozumieniu domniemania z art. 62); (3) WŁADZA RODZICIELSKA — KRO art. 92-113: kompleksowy zespół praw i obowiązków rodziców wobec dziecka; (4) KONTAKTY Z DZIECKIEM — KRO art. 113 i nast.: niezależne od władzy rodzicielskiej, przysługujące każdemu z rodziców; (5) PRZYSPOSOBIENIE — KRO art. 114-127: prawne utworzenie więzi rodzicielskiej, klasyczna polska konstrukcja zrównująca status przysposobionego z biologicznym dzieckiem; (6) OBOWIĄZEK ALIMENTACYJNY — KRO art. 128-144: wzajemny, oparty na pokrewieństwie. Polska konstrukcja władzy rodzicielskiej — KRO art. 92-113: (1) DEFINICJA — KRO art. 95 § 1: władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw; (2) PRZYSŁUGIWANIE — KRO art. 93: oboje rodzicom, jeśli sąd nie postanowi inaczej; (3) WYKONYWANIE — KRO art. 95 § 3, 96: dla dobra dziecka i w jego interesie; (4) WSPÓŁDZIAŁANIE RODZICÓW — KRO art. 97 § 2: każdy z rodziców obowiązany jest współdziałać; o istotnych sprawach decydują wspólnie, w razie sporu — sąd; (5) ZAWIESZENIE i POZBAWIENIE — KRO art. 110-112: w określonych przypadkach (np. niezdolność, nadużywanie, zaniedbywanie). Polska konstrukcja alimentacji rodziców i dzieci — KRO art. 128-144: (1) WZAJEMNY OBOWIĄZEK — KRO art. 128: obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo; (2) RODZICE WOBEC DZIECI — KRO art. 133: obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również wychowania; trwa do ukończenia przez dziecko 18 lat lub dalej, jeśli dziecko nadal się uczy lub jest niezdolne do samodzielnego utrzymania (klasyczna polska konstrukcja chroniąca długotrwałą edukację); (3) DZIECI WOBEC RODZICÓW — KRO art. 128-129: obowiązek alimentacyjny dorosłych dzieci wobec rodziców w stanie potrzeby; (4) WYSOKOŚĆ — KRO art. 135: zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Polskie cechy: (1) RÓWNOŚĆ DZIECI MAŁŻEŃSKICH I POZAMAŁŻEŃSKICH — Konstytucja RP art. 71 + KRO: pełna równość praw, klasyczne odejście od historycznej dyskryminacji; (2) DOBRO DZIECKA jako CENTRALNA WARTOŚĆ — KRO art. 95 § 3, 96 § 1: władza rodzicielska wykonywana zgodnie z dobrem dziecka; klasyczna polska konstrukcja oparta na Konwencji ONZ o prawach dziecka z 20 XI 1989 r.; (3) ROLA SĄDU OPIEKUŃCZEGO — KRO art. 92, 109, 111-112: kontrola wykonywania władzy rodzicielskiej, ingerencja w razie nadużyć; (4) WPŁYW PRAWA UE — szczególnie w sprawach transgranicznych: Konwencja Haska 1980 r. o uprowadzeniach dzieci.
Źródło: Patria potestas, manus, mancipium (klasyczne rzymskie); Code civil ks. I tyt. VII-IX (autorité parentale); ABGB §§ 137-186; BGB §§ 1591 i nast. (a.F., sprzed KindRG 1997); KRO 1964 ks. II tyt. II — pochodzenie dziecka (art. 62-86), władza rodzicielska (art. 92-112), w brzmieniu do 31 XII 1989 r.
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze
Odpowiedniki zewnętrzne: Q680007