← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3familia · Familie
ang. family
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — związek osób oparty na pokrewieństwie, małżeństwie lub przysposobieniu, traktowany jako podstawowa komórka społeczna i prawna. Klasyczne rzymskie pojęcie familia — bardzo szerokie, obejmowało nie tylko krewnych, ale również niewolników i całe gospodarstwo domowe pod władzą pater familias (klasyczna patriarchalna konstrukcja klasycznego ius civile). Klasyczna definicja Ulpiana D. 50.16.195.2: familiae appellatio refertur et ad corporis cuiusdam significationem, quod aut iure proprio ipsorum aut communi universae cognationis continetur (nazwa "rodzina" odnosi się do określonego związku, który obejmuje albo prawem własnym samych osób, albo wspólnym całego pokrewieństwa). Klasyczne rzymskie elementy familia: (1) PATER FAMILIAS — najwyższa władza ojcowska, dożywotnia (patria potestas — dożywotnia władza nad zstępnymi); (2) AGNATIO — pokrewieństwo agnatyczne (po linii męskiej, klasyczne ius civile); (3) COGNATIO — pokrewieństwo kognatyczne (po obu liniach, klasyczne ius gentium, dominujące w prawie poklasycznym i justyniańskim); (4) FAMILIA WĄSKA i SZEROKA — wąska: dom z pater familias i osobami pod jego władzą; szeroka: wszyscy pokrewni (gens, klasyczna instytucja ius civile). Klasyczna rzymska struktura: (1) MAŁŻEŃSTWO — matrimonium z manus (władza męża nad żoną, klasyczne ius civile) lub bez manus (klasyczne małżeństwo wolne, dominujące w okresie poklasycznym); (2) USYNOWIENIE — adoptio; (3) USYNOWIENIE PEŁNOLETNICH — adrogatio; (4) WYZWOLENIE — manumissio. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zliberalizowały rodzinę — odejście od dominującej patriarchalnej władzy, akcent na małżeństwo i biologiczne pokrewieństwo. BGB §§ 1297-1921 — Familienrecht: kompleksowa regulacja małżeństwa, pokrewieństwa, władzy rodzicielskiej, opieki, alimentacji. Polski KC 1964 i Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. — fundamentalna polska regulacja: prawo rodzinne wyodrębnione z KC do osobnego kodeksu, klasyczna polska osobliwość (w odróżnieniu od BGB i ABGB, gdzie prawo rodzinne pozostało w kodeksach cywilnych). Polska konstrukcja rodziny: (1) MAŁŻEŃSTWO — KRO art. 1-22: związek między kobietą a mężczyzną, zawierany przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego; (2) POKREWIEŃSTWO: więź biologiczna lub prawna, w linii prostej lub bocznej; (3) POWINOWACTWO: relacja między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka; (4) PRZYSPOSOBIENIE — KRO art. 114-127: szczególna konstrukcja prawnego utworzenia więzi rodzicielskiej; (5) OPIEKA i KURATELA — KRO art. 145-184: instytucje wsparcia osób niezdolnych do samodzielnego prowadzenia spraw. Polskie cechy: (1) WYODRĘBNIENIE PRAWA RODZINNEGO — KRO jako odrębny kodeks, klasyczna polska konstrukcja po 1964 r. (przedwojenny KCKP łączył z prawem cywilnym); (2) HETEROSEKSUALNY CHARAKTER MAŁŻEŃSTWA — KRO art. 1 (zawiera mężczyzna i kobieta) + Konstytucja RP art. 18 (małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej); (3) DOBRO DZIECKA jako CENTRALNA WARTOŚĆ — KRO art. 95 § 3, 96 § 1: władza rodzicielska wykonywana zgodnie z dobrem dziecka; klasyczna polska konstrukcja oparta na Konwencji ONZ o prawach dziecka z 20 XI 1989 r.; (4) WSPÓLNOŚĆ MAJĄTKOWA jako USTAWOWA — KRO art. 31-46: dotychczasowy majątek pozostaje osobisty, ale dorobek jest objęty wspólnością ustawową; klasyczna polska konstrukcja chroniąca równość małżonków w obrocie. Polskie tendencje: (1) UZNANIE NIETRADYCYJNYCH FORM — związki konkubinackie, samotne rodzicielstwo, rodziny rekompozycyjne; (2) WPŁYW PRAWA UE — szczególnie w zakresie alimentacji, uprowadzeń dzieci (Konwencja Haska 1980 r.).
Źródło: KCKP; ABGB §§ 40-41; BGB §§ 1589-1590; Tom X cz. 1; KRiO 1964
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze