← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3matrimonium · Ehe · związek małżeński
ang. marriage
— Klasyczna fundamentalna instytucja prawa cywilnego — prawnie uznawany związek dwóch osób (w polskim systemie kobiety i mężczyzny), kreujący między nimi szczególne prawa i obowiązki osobiste oraz majątkowe. Klasyczne rzymskie pojęcie matrimonium — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczna definicja Modestyna D. 23.2.1: nuptiae sunt coniunctio maris et feminae et consortium omnis vitae, divini et humani iuris communicatio (małżeństwo jest połączeniem mężczyzny i kobiety i wspólnością całego życia, łącznością prawa boskiego i ludzkiego). Klasyczne rzymskie typy małżeństwa: (1) MATRIMONIUM CUM MANU — klasyczne starożytne, z władzą męża nad żoną (manus); trzy formy zawarcia: (a) confarreatio (religijna, dla patrycjatu), (b) coemptio (symboliczne kupno, klasyczne ius civile), (c) usus (przez roczną wspólność); (2) MATRIMONIUM SINE MANU — klasyczne małżeństwo wolne, bez władzy męża; w okresie poklasycznym i justyniańskim dominujące. Klasyczne rzymskie wymogi: (1) CONSENSUS — zgoda obojga małżonków (klasyczna rzymska zasada nuptias non concubitus, sed consensus facit — D. 50.17.30); (2) CONUBIUM — zdolność do zawarcia małżeństwa; (3) AETAS — wiek (12 lat dziewczyna, 14 chłopiec w klasycznym ius civile); (4) DOMICILIUM CONIUGUM — wspólne pożycie. Klasyczne rzymskie sposoby ustania: śmierć, niewola (capitis deminutio maxima), rozwód (divortium) — klasyczna swoboda rozwodu w klasycznym ius civile, ograniczona w prawie chrześcijańskim. Klasyczne ius commune i recepcja chrześcijaństwa — fundamentalna zmiana: małżeństwo jako sakrament, nierozerwalne. Pandektystyka XIX w. zliberalizowała ten model. BGB §§ 1297-1588 — Ehe: kompleksowa regulacja, w tym po reformie z 1976 r. (Eherechtsreform). Code civil art. 144-228 — analogiczna francuska regulacja. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. — fundamentalna polska regulacja: art. 1 § 1 (małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński — klasyczna polska zasada heteroseksualnego charakteru); Polska konstrukcja małżeństwa: (1) HETEROSEKSUALNY CHARAKTER — KRO art. 1; (2) WIEK — KRO art. 10: ukończone 18 lat (mężczyzna i kobieta); sąd może zezwolić na małżeństwo kobiecie, która ukończyła 16 lat, w wypadkach uzasadnionych dobrem rodziny; (3) ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH — KRO art. 11: pełna; ubezwłasnowolnienie wyłącza zdolność małżeńską; (4) PRZESZKODY MAŁŻEŃSKIE — KRO art. 12-15: pokrewieństwo w linii prostej, rodzeństwo, powinowactwo w linii prostej, wcześniejsze małżeństwo, choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy; (5) FORMA — KRO art. 1: oświadczenie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego (forma cywilna); (6) UNIEWAŻNIENIE — KRO art. 16-22: w określonych przypadkach (przeszkody małżeńskie, wady oświadczenia woli) sądowe unieważnienie z mocą wsteczną. Polskie skutki małżeństwa: (1) PRAWA i OBOWIĄZKI OSOBISTE — KRO art. 23: wzajemna pomoc i wierność, wspólne pożycie, współdziałanie dla dobra rodziny; (2) WSPÓLNE NAZWISKO — KRO art. 25: małżonkowie wybierają, czy każdy zachowuje swoje nazwisko, czy używają wspólnego nazwiska jednego z nich, czy łączą nazwiska; (3) WSPÓLNOŚĆ MAJĄTKOWA USTAWOWA — KRO art. 31-46: dorobek powstały od chwili zawarcia małżeństwa; (4) UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE — KRO art. 47-50¹: rozdzielność majątkowa lub modyfikacje wspólności; (5) WZAJEMNA REPREZENTACJA W SPRAWACH ZWYKŁEGO ZARZĄDU — KRO art. 36 § 2: domniemanie.
Źródło: Code civil 1804 (w Księstwie Warszawskim i w Królestwie Polskim w nieuchylonym zakresie); KCKP 1825 (prawo osobowe i małżeńskie); ABGB 1811; BGB 1900; Tom X cz. 1 Swodu 1832; dekret z 25 IX 1945 r. — Prawo małżeńskie; k.r. 1950; KRiO 1964
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze