← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4finis matrimonii · Beendigung der Ehe
ang. termination of marriage
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — wygaśnięcie więzi małżeńskiej, następujące przez śmierć jednego z małżonków, rozwód, unieważnienie lub uznanie za zmarłego. Klasyczne rzymskie sposoby ustania małżeństwa: (1) MORS — śmierć jednego z małżonków, klasyczna naturalna przyczyna; klasyczne ius civile zachowywało zasadę swobody zawarcia ponownego małżeństwa po pewnym okresie żałoby (tempus lugendi — typowo 10 miesięcy dla wdowy, dla zachowania pewności pochodzenia ewentualnego dziecka); (2) DIVORTIUM — rozwód, klasyczna instytucja klasycznego ius civile (w klasycznym ius civile pełna swoboda rozwodu — divortium ex sola voluntate), ograniczana przez chrześcijaństwo i ius commune; (3) CAPITIS DEMINUTIO MAXIMA — utrata wolności (np. niewola wojenna), klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile rozwiązująca małżeństwo, łagodzona przez prawo poklasyczne (zachowanie więzi w razie odzyskania wolności w określonym czasie — postliminium); (4) NIEZDOLNOŚĆ DO MAŁŻEŃSTWA W TRAKCIE — np. utrata conubium przez wygnanie. Klasyczne ius commune i recepcja chrześcijaństwa — fundamentalna zmiana: małżeństwo jako sakrament nierozerwalne (matrimonium ratum et consummatum); klasyczne kanoniczne sposoby ustania: śmierć, separacja (separatio quoad torum et mensam, bez rozwiązania więzi sakramentalnej), unieważnienie (gdy małżeństwo było nieważne od początku — defectus consensus, defectus formae, impedimenta dirimentia), dyspensa papieska w wyjątkowych wypadkach. Reformacja XVI w. — protestanckie systemy dopuściły rozwód. Sekularyzacja XIX-XX w. — Code civil 1804 r. (z wahaniami), BGB 1900 r. (rozwód z winy), reforma z 1976 r. (Eherechtsreform). BGB §§ 1564-1587 — Ehescheidung (rozwód); nieważność i uchylenie małżeństwa (Nichtigkeit, Aufhebung) regulował Ehegesetz z 20 II 1946 r.; klasyczna pandektystyczna konstrukcja zachowująca tradycyjne sposoby ustania. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. — fundamentalna polska regulacja: art. 55 (w razie uznania jednego z małżonków za zmarłego, domniemywa się, że małżeństwo ustało z chwilą, która w orzeczeniu o uznaniu tego małżonka za zmarłego została oznaczona jako chwila jego śmierci — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim mors); art. 56-61 (rozwód — szczegółowa regulacja); art. 17-22 (unieważnienie małżeństwa — klasyczna polska konstrukcja, dla prawa niemieckiego sprzed 1989 r. odpowiadająca regulacji Ehegesetz z 1946 r.). Polska konstrukcja sposobów ustania małżeństwa: (1) ŚMIERĆ JEDNEGO Z MAŁŻONKÓW — naturalna przyczyna, automatyczne ustanie z chwilą śmierci; (2) UZNANIE ZA ZMARŁEGO — KRO art. 55 + KC art. 29-32: gdy małżonek zaginął i istnieje uzasadnione przypuszczenie śmierci, sądowe uznanie za zmarłego skutkuje ustaniem małżeństwa z chwilą oznaczoną w orzeczeniu jako chwila śmierci; (3) ROZWÓD — KRO art. 56-61: na podstawie trwałego i zupełnego rozkładu pożycia; klasyczna polska konstrukcja oparta na niemieckim Zerrüttungsprinzip; (4) UNIEWAŻNIENIE MAŁŻEŃSTWA — KRO art. 17-22: w razie wad zawarcia (przeszkody małżeńskie, wady oświadczenia woli); skutek wsteczny (ex tunc); (5) USTALENIE NIEISTNIENIA MAŁŻEŃSTWA — KRO art. 2: gdy nie zachowano podstawowych wymogów (KRO art. 1); skutek deklaratoryjny (małżeństwo nigdy nie istniało). Polskie skutki ustania małżeństwa: (1) MAJĄTKOWE — KRO art. 35-46: ustanie wspólności majątkowej, obowiązek podziału majątku wspólnego; (2) ALIMENTACYJNE — KRO art. 60: alimenty po rozwodzie (zwykłe lub wzmocnione), KRO art. 130 (pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego między byłymi małżonkami przed obowiązkiem krewnych); (3) NAZWISKO — KRO art. 59 (po rozwodzie powrót do nazwiska sprzed małżeństwa na żądanie lub zachowanie obecnego); (4) DZIEDZICZENIE — KC art. 940: po rozwodzie współmałżonek nie dziedziczy z ustawy (z możliwością powołania w testamencie); (6) STATUS DZIECI — KRO art. 62: pochodzenie dzieci nie ulega zmianie z ustaniem małżeństwa. Polskie typy unieważnienia małżeństwa (KRO art. 17-22): (1) Z POWODU PRZESZKÓD MAŁŻEŃSKICH — KRO art. 17 § 1: niedopuszczalny wiek (KRO art. 10), całkowite ubezwłasnowolnienie (KRO art. 11), choroba psychiczna w pewnych wypadkach (KRO art. 12), pokrewieństwo lub powinowactwo w linii prostej, rodzeństwo (KRO art. 14), wcześniejsze małżeństwo (KRO art. 13); (3) W RAZIE NARUSZENIA FORMY ZAWARCIA — KRO art. 2 (ustalenie nieistnienia, gdy ważnej formy nie dochowano); (4) SKUTEK — wsteczny (ex tunc), z zachowaniem określonych skutków (KRO art. 21: dzieci urodzone w trakcie małżeństwa unieważnionego są dziećmi małżeńskimi); (5) LEGITYMACJA CZYNNA — wedle przyczyny (KRO art. 18-22): małżonek, prokurator, w pewnych przypadkach inni zainteresowani. Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE PIĘCIU SPOSOBÓW USTANIA — KRO art. 2, 17-22, 55-61: szczególnie szeroki katalog, klasyczna polska konstrukcja zachowująca wszystkie historyczne sposoby; (3) UNIEWAŻNIENIE Z MOCĄ WSTECZNĄ — KRO art. 21: szczególna polska konstrukcja zachowująca status dzieci jako małżeńskich; (4) MOŻLIWOŚĆ DZIAŁANIA PROKURATORA — KRO art. 18: szczególna polska konstrukcja, klasyczna kontrowersja w sprawach rodzinnych.
Źródło: Code civil — przepisy o zgonie, rozwodzie, unieważnieniu; ABGB §§ 105-115; BGB §§ 1564-1568; Ehegesetz 1946 r. (nieważność i uchylenie małżeństwa); KRiO art. 10-22, 56-61
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze
Odpowiedniki zewnętrzne: 1021493