← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5divortium · Scheidung · rozkład pożycia małżeńskiego
ang. divorce
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — sądowe rozwiązanie małżeństwa za życia obojga małżonków, ze skutkiem na przyszłość, z zachowaniem niektórych skutków majątkowych i osobistych. Klasyczne rzymskie pojęcie divortium — klasyczna instytucja klasycznego ius civile. Klasyczne rzymskie zasady rozwodu: (1) PEŁNA SWOBODA W KLASYCZNYM IUS CIVILE — divortium bona gratia (rozwód za zgodą obu stron), divortium ex iusta causa (z uzasadnioną przyczyną), divortium ex sola voluntate (jednostronna wola); klasyczna rzymska zasada C. 8.38(39).2: libera matrimonia esse antiquitus placuit (od dawna postanowiono, że małżeństwa powinny być wolne); (2) FORMA — początkowo formalna repudiatio, w okresie klasycznym wystarczyło faktyczne rozejście się małżonków; (3) SKUTKI MAJĄTKOWE — zwrot dotis (posagu) wedle reguł klasycznego ius civile; (4) MOŻLIWOŚĆ PONOWNEGO ZAWARCIA MAŁŻEŃSTWA — bez ograniczeń w klasycznym ius civile; ograniczenia po reformach Augusta (lex Iulia 18 r. p.n.e., lex Papia Poppaea 9 r. n.e.) — wymóg odczekania (10 miesięcy dla kobiet). Klasyczne ius commune i recepcja chrześcijaństwa — fundamentalna zmiana: małżeństwo jako sakrament, nierozerwalne (matrimonium ratum et consummatum); rozwód niedopuszczalny, dopuszczalna tylko separacja. Reformacja XVI w. — protestanckie systemy dopuściły rozwód w określonych przypadkach. Sekularyzacja prawa małżeńskiego XIX-XX w. — Code civil 1804 r. dopuścił rozwód, ograniczany i przywracany w toku ewolucji francuskiego prawa; BGB 1900 r. dopuścił rozwód z winy. BGB §§ 1564-1587 — Ehescheidung: § 1565 (jeden z małżonków może żądać rozwodu, gdy małżeństwo rozpadło się — Zerrüttungsprinzip, klasyczna niemiecka zasada rozkładu); § 1566 (domniemanie rozkładu po roku separacji za zgodą lub trzech latach bez zgody); § 1568 (klauzula trudności — Härteklausel); reforma z 1976 r. (Eherechtsreform) zniosła zasadę winy jako podstawową. Code civil art. 229-309 — cztery typy rozwodu: za obopólną zgodą, za zgodą na zasady, z winy, z powodu trwałego naruszenia więzi małżeńskiej. Polski KRO 1964 art. 56-61 — fundamentalna polska regulacja: art. 56 § 1 (jeżeli między małżonkami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód — klasyczna polska zasada rozkładu, oparta na BGB Zerrüttungsprinzip); art. 56 § 2 (jednakże mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego — klasyczna polska klauzula moralna Härteklausel); art. 56 § 3 (rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego — klasyczna polska konstrukcja zachowująca elementy zasady winy w łagodzonej formie); art. 57 (sąd, orzekając rozwód, orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia — klasyczna polska konstrukcja sądowego ustalania winy, w odróżnieniu od BGB po reformie 1976 r.); art. 58 (sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem, kontaktach rodziców z dzieckiem, alimentach, sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania); art. 60 (alimenty po rozwodzie); art. 61 (dziedziczenie po rozwodzie — wyłączenie). Polska konstrukcja rozwodu: (1) PRZESŁANKA POZYTYWNA — KRO art. 56 § 1: trwały i zupełny rozkład pożycia (klasyczna polska zasada Zerrüttungsprinzip); (2) PRZESŁANKI NEGATYWNE — KRO art. 56 § 2: dobro małoletnich dzieci, zasady współżycia społecznego; (3) WINA — KRO art. 57: sąd ustala (chyba że strony żądają jego zaniechania); klasyczna polska konstrukcja zachowująca element winy, w odróżnieniu od BGB; (4) ROZSTRZYGNIĘCIE W WYROKU — KRO art. 58: jednolite postępowanie rozwodowe rozstrzyga o wszystkich istotnych skutkach; (5) ALIMENTY PO ROZWODZIE — KRO art. 60: zwykłe (KRO art. 60 § 1 — gdy małżonek nie został uznany za wyłącznie winnego, podział równy w razie potrzeby) lub wzmocnione (§ 2 — pełne, gdy uznany za wyłącznie winnego, drugi małżonek znajduje się w stanie istotnego pogorszenia sytuacji życiowej). Polskie cechy w stosunku do BGB: (1) ZACHOWANIE ELEMENTU WINY — KRO art. 57: rzadkość w nowoczesnych systemach; (2) DWA RODZAJE ALIMENTÓW PO ROZWODZIE — KRO art. 60: zwykłe i wzmocnione, klasyczna polska konstrukcja chroniąca słabszą stronę; (3) DOBRO DZIECI jako PRZESZKODA — KRO art. 56 § 2: klasyczna polska klauzula chroniąca; (4) MAŁŻONEK WYŁĄCZNIE WINNY — KRO art. 56 § 3: ograniczenia w żądaniu rozwodu (klasyczna polska klauzula sprawiedliwościowa).
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze