← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3alimenty
ang. maintenance obligation
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w niektórych przypadkach również środków wychowania, ciążący na osobach pozostających w określonej więzi rodzinnej (pokrewieństwo, małżeństwo, przysposobienie). Klasyczne rzymskie pojęcie alimenta — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile zachowywała ograniczony zakres obowiązku alimentacyjnego, szerzej rozwinięty w prawie poklasycznym i justyniańskim (D. 25.3 — De agnoscendis et alendis liberis vel parentibus vel patronis vel libertis). Klasyczne rzymskie zasady: (1) WZAJEMNOŚĆ MIĘDZY KREWNYMI W LINII PROSTEJ — rodzice obowiązani byli alimentować dzieci, dorosłe dzieci — rodziców w stanie potrzeby; (2) KOLEJNOŚĆ — najbliżsi krewni przed dalszymi (klasyczna konstrukcja poklasyczna); (3) MIARA ŚWIADCZEŃ — secundum facultates et dignitatem (wedle możliwości i godności); (4) ROSZCZENIE — alimenta jako wierzytelność prawna, dochodzona w drodze sądowej. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną konstrukcję Unterhaltspflicht. BGB §§ 1601-1615n — Unterhaltspflicht: § 1601 (krewni w linii prostej obowiązani są wzajemnie do alimentacji); § 1603 (zdolność do świadczenia — Leistungsfähigkeit, klasyczna pandektystyczna zasada uwzględniania możliwości dłużnika); § 1610 (Mass des Unterhalts — miara świadczeń, klasyczna konstrukcja oparta na potrzebach uprawnionego i możliwościach zobowiązanego); §§ 1361, 1569-1586a (Trennungsunterhalt + nachehelicher Unterhalt — alimentacja w trakcie separacji i po rozwodzie). Code civil 1804 art. 203–211 (regulacja francuska) — analogiczna francuska regulacja obligation alimentaire. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. art. 128-144¹ — fundamentalna polska regulacja: art. 128 (obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania — obowiązek alimentacyjny — obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo); art. 129 (obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych — obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym — klasyczna polska konstrukcja kolejności zobowiązanych); art. 130 (obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka); art. 132 (obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi — klasyczna polska zasada subsydiarnej alimentacji); art. 133 § 1 (rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania — klasyczna polska konstrukcja długotrwałego obowiązku rodzicielskiego); art. 133 § 2 (poza powyższym wypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku — klasyczna polska zasada potrzeby); art. 133 § 3 (rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się — klasyczna polska konstrukcja chroniąca rodziców przed nadmiernymi obciążeniami); art. 135 § 1 (zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 1610); art. 135 § 2 (wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego); art. 138 (w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego — klasyczna polska klauzula rebus sic stantibus dla alimentów); art. 144 (ojczym i macocha są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem pasierba, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego). Polska konstrukcja: (1) ŹRÓDŁA OBOWIĄZKU — KRO art. 128: pokrewieństwo w linii prostej, rodzeństwo; KRO art. 130: małżonek po rozwodzie; KRO art. 144: ojczym/macocha-pasierb; (2) KOLEJNOŚĆ — KRO art. 129: zstępni (dzieci, wnuki) → wstępni (rodzice, dziadkowie) → rodzeństwo; klasyczna polska zasada hierarchii; (3) SUBSYDIARNOŚĆ — KRO art. 132: dalszy krewny obowiązany dopiero, gdy bliższy nie jest w stanie; (4) ZAKRES — KRO art. 135 § 1: usprawiedliwione potrzeby uprawnionego + możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 1610; (5) FORMA — pieniężne świadczenia okresowe (zazwyczaj miesięczne); KRO art. 135 § 2: dla dzieci i niepełnosprawnych — możliwa również osobista opieka; (6) MODYFIKACJA — KRO art. 138: w razie zmiany stosunków, klasyczna polska klauzula rebus sic stantibus. Polskie typy obowiązku alimentacyjnego: (1) RODZICE WOBEC DZIECI — KRO art. 133: trwa do osiągnięcia samodzielności (typowo do ukończenia studiów lub zawodu); (2) MAŁŻONEK PO ROZWODZIE — KRO art. 60: zwykły (gdy małżonek nie został uznany za wyłącznie winnego — § 1) lub wzmocniony (gdy uznany za wyłącznie winnego — § 2); (3) MAŁŻONEK W TRAKCIE MAŁŻEŃSTWA — KRO art. 27 (obowiązek wzajemnej pomocy i dostarczania środków utrzymania); (4) DZIECI WOBEC RODZICÓW — KRO art. 128: w stanie potrzeby rodziców; (5) RODZEŃSTWO — KRO art. 128: subsydiarne; (6) OJCZYM/MACOCHA-PASIERB — KRO art. 144: szczególna polska konstrukcja, zależna od zasad współżycia społecznego. Polskie cechy: (1) DŁUGOTRWAŁY OBOWIĄZEK RODZICIELSKI — KRO art. 133 § 1: trwa do osiągnięcia samodzielności (klasyczne polskie kryterium chroniące długotrwałą edukację).
Źródło: KCKP art. 236–245 (obowiązki alimentacyjne z małżeństwa i pokrewieństwa) oraz art. 303 (dla dzieci naturalnych); Code civil 1804 art. 203–211 (regulacja francuska); ABGB §§ 140-143; BGB §§ 1601-1615o; Tom X cz. 1; KRiO art. 128-144
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze