← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4nieważność małżeństwa
ang. annulment
— Sądowe orzeczenie o nieważności zawartego małżeństwa ze skutkiem ex tunc — instytucja odrębna od rozwodu (kończącego małżeństwo ważne) i separacji (zawieszającego niektóre skutki). Klasyczne rzymskie pojęcie matrimonium nullum — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, małżeństwo dotknięte wadą fundamentalną (np. zawarte między osobami pozostającymi w stosunku pokrewieństwa, zawarte w razie istnienia poprzedniego małżeństwa); klasyczne ius civile traktowało takie związki jako nieistniejące od początku, klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie przeszkody małżeńskie: (1) IMPEDIMENTUM CONSANGUINITATIS — pokrewieństwo w linii prostej (zakaz absolutny) i bocznej (do określonego stopnia, klasyczne ius civile rzymskie); (2) IMPEDIMENTUM AFFINITATIS — powinowactwo, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (3) IMPEDIMENTUM LIGAMINIS — pozostawanie w innym małżeństwie (zakaz bigamii); klasyczna fundamentalna zasada klasycznego ius civile; (4) IMPEDIMENTUM AETATIS — niemożność osiągnięcia wieku małżeńskiego (12 lat dla dziewcząt, 14 lat dla chłopców w klasycznym ius civile rzymskim); (5) IMPEDIMENTUM IMPOTENTIAE — trwała impotencja, klasyczna konstrukcja w prawie poklasycznym; (6) IMPEDIMENTUM RAPTUS — porwanie, klasyczna konstrukcja przed faktycznym zawarciem małżeństwa. Klasyczne rzymskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone do unieważnienia: w klasycznym ius civile małżeństwo dotknięte przeszkodą fundamentalną było po prostu nieistniejące (ipso iure), bez konieczności orzeczenia konstytutywnego sądu; klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne wykrystalizowały współczesną konstrukcję unieważnienia jako konieczne orzeczenie sądowe: prawo kanoniczne (Codex Iuris Canonici 1917 i 1983) rozwinęło rozbudowany katalog przeszkód małżeńskich i procedur unieważnienia (declaratio nullitatis matrimonii) przez sądy kościelne, klasyczna fundamentalna konstrukcja prawa kanonicznego zachowana do dziś. Code civil 1804 r. art. 180-202 (regulacja francuska) — fundamentalna francuska regulacja: rozróżnienie nullité absolue (interes publiczny — np. zakaz bigamii, pokrewieństwo) od nullité relative (interes prywatny — wady oświadczeń woli, takie jak błąd, groźba); klasyczna francuska konstrukcja zachowana z modyfikacjami do dziś. ABGB §§ 94-101 — analogiczna austriacka regulacja, podobna systematyka. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 10-22 — fundamentalna polska regulacja: KRO art. 10 (nie może zawrzeć małżeństwa mężczyzna, który nie ukończył lat dwudziestu jeden, ani kobieta, która nie ukończyła lat osiemnastu; jednakże sąd może z ważnych powodów zezwolić na zawarcie małżeństwa mężczyźnie, który ukończył lat osiemnaście, oraz kobiecie, która ukończyła lat szesnaście — klasyczna polska konstrukcja); KRO art. 11 (osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może zawrzeć małżeństwa); KRO art. 12 (osoba dotknięta chorobą psychiczną lub niedorozwojem umysłowym nie może zawrzeć małżeństwa, chyba że stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie); KRO art. 13 (zakaz bigamii — kto pozostaje w związku małżeńskim, nie może zawrzeć kolejnego); KRO art. 14 (zakaz pokrewieństwa w linii prostej oraz w linii bocznej do drugiego stopnia, a także powinowactwa w linii prostej); KRO art. 15 (zakaz przysposobienia jako podstawa małżeństwa); KRO art. 17 (małżeństwo może być unieważnione, jeżeli oświadczenie woli zostało złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony lub pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, jeżeli z okoliczności wynika, że składający oświadczenie mógł się obawiać, że jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste — klasyczna polska konstrukcja wad oświadczeń woli, oparta na BGB i klasycznym ius civile); KRO art. 18 (możliwość unieważnienia małżeństwa zawartego z naruszeniem przepisów o pełnomocnictwie); KRO art. 21 (legitymacja procesowa — uprawnieni do żądania unieważnienia); KRO art. 22 (skutki unieważnienia — z wyjątkami stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie). Polska konstrukcja unieważnienia małżeństwa: (1) PRZYCZYNY UNIEWAŻNIENIA — KRO art. 10-15, 17-18: katalog ścisły, klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (2) WYMÓG ORZECZENIA SĄDOWEGO — sąd okręgowy w postępowaniu procesowym; klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od klasycznego ius civile (gdzie nieważność była ipso iure); (3) SKUTEK EX TUNC — ze szczególnymi modyfikacjami: KRO art. 22 stosuje odpowiednio przepisy o rozwodzie do skutków majątkowych i wobec dzieci; klasyczna polska konstrukcja syntezy chroniąca pewność obrotu i interesy dzieci; (4) DOMNIEMANIE DOBREJ WIARY DZIECI — KRO art. 22 in fine: dzieci urodzone w czasie trwania małżeństwa, które zostało następnie unieważnione, zachowują pełne prawa rodzinne, klasyczna polska konstrukcja chroniąca pochodzenie dziecka; (5) LEGITYMACJA PROCESOWA — KRO art. 21: różna w zależności od podstawy unieważnienia (m.in. małżonkowie, prokurator, niektóre osoby trzecie); klasyczna polska konstrukcja zróżnicowana. Polskie typy przeszkód małżeńskich: (1) PRZESZKODY DOTYCZĄCE OSOBY: (a) wiek (KRO art. 10); (b) ubezwłasnowolnienie całkowite (KRO art. 11); (c) choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy (KRO art. 12); (d) bigamia (KRO art. 13); (2) PRZESZKODY DOTYCZĄCE STOSUNKU MIĘDZY OSOBAMI: (a) pokrewieństwo i powinowactwo (KRO art. 14); (b) przysposobienie (KRO art. 15); (3) WADY OŚWIADCZEŃ WOLI — KRO art. 17: brak świadomości, błąd co do tożsamości, groźba; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (4) WADY FORMALNE — KRO art. 18: naruszenie przepisów o pełnomocnictwie. Polskie cechy: (1) ŚCISŁY KATALOG PRZYCZYN — KRO art. 10-18: klasyczna polska konstrukcja zachowująca tradycyjne rzymsko-kanoniczne kategorie; (2) WYMÓG ORZECZENIA SĄDOWEGO KONSTYTUTYWNEGO — klasyczna polska konstrukcja; (3) SKUTEK EX TUNC ZE WZGLĘDU NA POCHODZENIE DZIECI ZACHOWANY — KRO art. 22: klasyczna polska ochrona; (5) FUNDAMENTALNA REFORMA Z 1964 R. — KRO: klasyczna polska kodyfikacja powojennego prawa rodzinnego.
Źródło: KCKP art. 246–271; Code civil 1804 art. 180–202 (regulacja francuska); ABGB §§ 94-102; BGB §§ 1313 ff; KRiO art. 10-22
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze