← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4narzeczeństwo
ang. engagement
sponsalia (łaciński)
— Klasyczna kategoria prawa rodzinnego — wzajemne przyrzeczenie zawarcia małżeństwa, poprzedzające jego rzeczywiste zawarcie. Klasyczne rzymskie pojęcie sponsalia — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczna definicja Florentyna D. 23.1.1: sponsalia sunt mentio et repromissio nuptiarum futurarum (zaręczyny są wzmianką i wzajemnym przyrzeczeniem przyszłego małżeństwa). Klasyczne rzymskie elementy sponsalia: (1) WZAJEMNE PRZYRZECZENIE — od obu stron (lub od ich pater familias w przypadku osób pod władzą); (2) FORMA — początkowo formalne stipulationes, w okresie klasycznym i poklasycznym wystarczyła nieformalna zgoda (consensus); (3) ZGODA RODZICÓW — wymagana dla osób pod władzą ojcowską; (4) WIEK — minimum 7 lat. Klasyczne rzymskie skutki sponsalia: (1) OBOWIĄZEK MORALNY zawarcia małżeństwa — bez bezpośredniej zaskarżalności (klasyczna zasada D. 23.1.7: nie wolno zmuszać do zawarcia małżeństwa); (2) ARRA SPONSALICIA — zadatek zaręczynowy, klasyczna konstrukcja poklasyczna i justyniańska: w razie odmowy zawarcia małżeństwa, zadatek przepadał na rzecz drugiej strony lub był zwracany w podwójnej wysokości; (3) IMPEDIMENTUM SPONSALIORUM — zaręczyny stanowiły przeszkodę do zawarcia małżeństwa z osobą trzecią. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne (sponsalia de futuro) zachowały tę instytucję, dopuszczając wynagrodzenie szkody za bezpodstawne zerwanie zaręczyn. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną konstrukcję Verlöbnis. BGB §§ 1297-1302 — Verlöbnis: § 1297 (nie można żądać zawarcia małżeństwa na podstawie zaręczyn — klasyczna pandektystyczna zasada wolności zawarcia małżeństwa); § 1298 (wynagrodzenie szkody w razie zerwania zaręczyn bez ważnego powodu); § 1299 (zerwanie z powodu okoliczności u drugiej strony); § 1301 (zwrot prezentów po zerwaniu zaręczyn); § 1302 (przedawnienie). Code civil — odmienny model: brak osobnej regulacji zaręczyn; orzecznictwo francuskie zachowuje zasadę dopuszczalności umów zaręczynowych jako fiançailles, z ograniczonymi skutkami prawnymi. Polski KRO 1964 — klasyczna polska osobliwość: NIE ZAWIERA REGULACJI ZARĘCZYN, w odróżnieniu od BGB; instytucja funkcjonuje jako społeczna, nie prawna; brak ustawowych skutków. Polska konstrukcja: (1) BRAK INSTYTUCJI PRAWNEJ — KRO milczy; klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB i historycznych regulacji polskich (KCKP, ABGB galicyjski); (2) STOSOWANIE PRZEPISÓW OGÓLNYCH — gdy strony zawarły umowę przyrzekającą zawarcie małżeństwa, stosuje się: (a) zasada swobody umów (umowa nienazwana); (b) KC art. 415 — odpowiedzialność deliktowa za zerwanie z naruszeniem zasad współżycia społecznego; (c) KC art. 405 i n. — bezpodstawne wzbogacenie (zwrot prezentów po zerwaniu zaręczyn); (3) NIEMOŻNOŚĆ SĄDOWEGO ZMUSZENIA DO ZAWARCIA MAŁŻEŃSTWA — klasyczna polska zasada wolności małżeńskiej; roszczenie o świadczenie majątkowe (umówiona kara, zadatek) jest możliwe w ograniczonym zakresie, w razie zerwania bez ważnej przyczyny. Polskie cechy: (1) BRAK USTAWOWEJ REGULACJI — instytucja społeczna, nie prawna; (2) STOSOWANIE PRZEPISÓW O CZYNACH NIEDOZWOLONYCH I BEZPODSTAWNYM WZBOGACENIU; (3) WOLNOŚĆ ZAWARCIA MAŁŻEŃSTWA — niezbywalna, nawet umowa zaręczynowa nie może wykluczać prawa do zerwania; (4) ROLA KULTUROWO-SPOŁECZNA — zaręczyny zachowują znaczenie obrzędowe i społeczne, choć bez bezpośrednich skutków prawnych.
Źródło: D. 23.1 (sponsalia); KCKP — przepisy Code civil 1804; ABGB §§ 45-46; BGB §§ 1297-1302 (Verlöbnis); KRiO — milczenie
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze