← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4impedimenta matrimonialia
ang. marriage impediments
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rodzinnego — okoliczności wyłączające możliwość zawarcia małżeństwa, ustalone przez ustawę w celu ochrony interesu publicznego, moralności, biologicznej kondycji potomstwa lub pewności obrotu. Klasyczne rzymskie pojęcie impedimenta matrimonii — fundamentalna kategoria klasycznego ius civile; klasyczne rzymskie typy: (1) IMPEDIMENTA ABSOLUTA — wykluczające małżeństwo z każdym (np. niezdolność seksualna, niezdolność prawna); (2) IMPEDIMENTA RELATIVA — wykluczające małżeństwo z określoną osobą (np. pokrewieństwo, powinowactwo). Klasyczne rzymskie szczegółowe przeszkody: (1) ZBYT MŁODY WIEK — klasyczne ius civile: 12 lat dla dziewczyn, 14 dla chłopców; (2) BRAK CONUBIUM — klasyczna kategoria ius civile (między obywatelem rzymskim a peregrynem, między patrycjuszem a plebejuszem do Lex Canuleia 445 r. p.n.e.); (3) POKREWIEŃSTWO — w linii prostej bez ograniczeń, w linii bocznej do określonych stopni (klasyczna konstrukcja chroniąca przed incestum); (4) POWINOWACTWO — w linii prostej; (5) PRZYSPOSOBIENIE — klasyczne rzymskie zakazy między adoptującym a adoptowanym; (6) WCZEŚNIEJSZE MAŁŻEŃSTWO — klasyczna zasada bigamii wyłączona; (7) WIĘZIENIE — w klasycznym ius civile niewolnik nie mógł zawierać matrimonium, tylko contubernium; (8) WCZEŚNIEJSZE ŚLUBY ZAKONNE — od chrześcijaństwa, klasyczna kanoniczna przeszkoda. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne rozwinęły szeroki katalog przeszkód (impedimenta dirimentia — rozrywające, oraz impedimenta impedientia — utrudniające), zachowany częściowo w prawie cywilnym. Pandektystyka XIX w. uprościła i zsekularyzowała te konstrukcje. Code civil 1804 art. 144–147, 161–164 (regulacja francuska) — analogiczna francuska regulacja empêchements à mariage. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO) z 25 II 1964 r. art. 10-16 — fundamentalna polska regulacja: art. 10 § 1 (nie może zawrzeć małżeństwa mężczyzna, który nie ukończył lat dwudziestu jeden, ani kobieta, która nie ukończyła lat osiemnastu; jednakże z ważnych powodów sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa mężczyźnie, który ukończył lat osiemnaście, oraz kobiecie, która ukończyła lat szesnaście — klasyczna polska konstrukcja wieku jako podstawowego progu, z wyjątkiem); art. 11 § 1 (nie może zawrzeć małżeństwa osoba ubezwłasnowolniona całkowicie); art. 12 § 1 (nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym; jeżeli jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa — klasyczna polska konstrukcja medyczno-prawna); art. 13 § 1 (nie może zawrzeć małżeństwa, kto już pozostaje w związku małżeńskim — klasyczna polska konstrukcja zakazu bigamii, oparta na BGB § 1306); art. 14 § 1 (nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej, rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej; jednakże z ważnych powodów sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi — klasyczna polska konstrukcja przeszkód krwi, z możliwością dyspensy dla powinowactwa); art. 15 § 1 (nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa przysposabiający i przysposobiony — klasyczna polska konstrukcja, oparta na BGB § 1308); art. 16 (nie może zawrzeć małżeństwa osoba ubezwłasnowolniona częściowo bez zgody przedstawiciela ustawowego — klasyczna polska konstrukcja zachowująca pewną zdolność małżeńską, w odróżnieniu od ubezwłasnowolnienia całkowitego). Polska konstrukcja przeszkód małżeńskich: (1) WIEK — KRO art. 10: 21 lat dla mężczyzny i 18 lat dla kobiety (z możliwością zezwolenia sądu mężczyźnie od 18 lat i kobiecie od 16 lat); klasyczna polska konstrukcja chroniąca dojrzałość; (2) ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH — KRO art. 11: ubezwłasnowolnienie całkowite wyłącza zdolność małżeńską; (3) ZDROWIE PSYCHICZNE — KRO art. 12: choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy, z możliwością dyspensy sądowej; klasyczna polska konstrukcja medyczno-prawna; (4) BIGAMIA — KRO art. 13: nikt nie może być w dwóch małżeństwach jednocześnie; klasyczna polska zasada zachowana z chrześcijańskiego ius commune; (5) POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO — KRO art. 14: krewni w linii prostej, rodzeństwo, powinowaci w linii prostej (z możliwością dyspensy dla powinowatych); klasyczna polska konstrukcja chroniąca przed incestum; (6) PRZYSPOSOBIENIE — KRO art. 15: między przysposabiającym i przysposobionym; klasyczna polska konstrukcja chroniąca strukturę adopcyjną; (7) UBEZWŁASNOWOLNIENIE CZĘŚCIOWE — KRO art. 16: wymaga zgody przedstawiciela ustawowego (klasyczna polska konstrukcja pośrednia). Polska kontrola przestrzegania przeszkód: (1) PRZED ZAWARCIEM — KRO art. 5: kierownik USC odmawia przyjęcia oświadczeń, jeżeli dowiedział się o przeszkodzie; (2) W TRAKCIE — KRO art. 5: pominięcie przeszkód mimo wiadomości może skutkować unieważnieniem; (3) PO ZAWARCIU — KRO art. 17-22: powództwo o unieważnienie (z legitymacją czynną zależną od przyczyny: małżonek, prokurator, krewni); (4) USTAWANIE NIEKTÓRYCH PRZESZKÓD — KRO art. 19 § 1: przeszkoda wieku ustaje, jeśli przed wytoczeniem powództwa małżonek osiągnął przepisany wiek lub kobieta zaszła w ciążę (klasyczna polska konstrukcja sanacji); KRO art. 19 § 2: przeszkoda choroby psychicznej ustaje, jeśli choroba ustała. Polskie typy przeszkód: (1) PRZESZKODY ROZRYWAJĄCE — w razie ich istnienia małżeństwo jest unieważnialne; (2) PRZESZKODY UTRUDNIAJĄCE — np. niedołączenie wymaganych dokumentów (KRO art. 3): nie wpływają na ważność zawartego małżeństwa, ale wstrzymują jego zawarcie; (3) BEZWZGLĘDNIE WYŁĄCZAJĄCE — bigamia, pokrewieństwo w linii prostej, rodzeństwo (bez możliwości dyspensy); (4) WZGLĘDNIE WYŁĄCZAJĄCE — z możliwością dyspensy: powinowactwo w linii prostej (KRO art. 14), wiek za zezwoleniem sądu dla mężczyzny 18-21 lat i dla kobiety 16-18 lat (KRO art. 10), choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy w określonych wypadkach (KRO art. 12); (5) PRZESZKODY HETEROSEKSUALNEGO CHARAKTERU — KRO art. 1 § 1: brak możliwości zawarcia małżeństwa przez osoby tej samej płci.
Źródło: KCKP art. 144–163 (przeszkody i warunki małżeństwa) oraz art. 166–178 (sprzeciw przeciw zawarciu małżeństwa); ABGB §§ 47-67; BGB §§ 1306-1308; KPK 1983 kan. 1083-1094; KRiO art. 10-16
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze