← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3wspólne pożycie pozamałżeńskie
ang. cohabitation (de facto union)
— Klasyczna kategoria — trwały, faktyczny związek dwóch osób (kobiety i mężczyzny lub osób tej samej płci) prowadzących wspólne pożycie bez zawarcia małżeństwa. Klasyczne rzymskie pojęcie concubinatus — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile, znana w okresie cesarstwa: trwały związek mężczyzny i kobiety bez statusu małżeńskiego (matrimonium), uznawany w pewnym zakresie przez prawo. Klasyczne rzymskie cechy concubinatus: (1) PARTNERZY — wolny mężczyzna i wolna kobieta o niższym statusie społecznym (np. wyzwolenica), gdy małżeństwo nie było możliwe ze względu na różnice statusu; (2) DOZGONNY CHARAKTER — zazwyczaj długotrwały związek; (3) BRAK SKUTKÓW MAJĄTKOWYCH KLASYCZNEGO MAŁŻEŃSTWA — nie powstawała władza nad żoną (manus), brak posagu (dos); (4) DZIECI — liberi naturales (dzieci naturalne), bez praw spadkowych ojca; częściowe uznanie ich praw przez prawo poklasyczne i justyniańskie; (5) ROZWIĄZANIE — swobodne, bez sądowej procedury rozwodu. Klasyczna rzymska reforma za Augusta — lex Iulia de adulteriis 18 r. p.n.e.: regulacja konkubinatu jako alternatywy dla małżeństwa; lex Papia Poppaea 9 r. n.e.: dalsze uregulowania. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne — fundamentalna zmiana: konkubinat traktowany jako stosunek niemoralny, sprzeczny z naukami Kościoła; ograniczenia prawne dla dzieci nieślubnych; długotrwała stygmatyzacja społeczna. Sekularyzacja XIX-XX w. — stopniowe odejście od stygmatyzacji, uznawanie pewnych skutków prawnych w niektórych systemach. BGB nie zawiera odrębnej regulacji konkubinatu (nichteheliche Lebensgemeinschaft). Code civil — pierwotnie nie regulował konkubinatu. Polski KRO 1964 i KC — klasyczna polska osobliwość: konkubinat NIE JEST UREGULOWANY w polskim prawie; brak osobnego statusu prawnego, brak ustawy o związkach partnerskich. Polska konstrukcja konkubinatu: (1) BRAK USTAWOWEJ REGULACJI — KRO milczy; konkubinat funkcjonuje jako związek faktyczny, nie prawny; (2) STOSOWANIE PRZEPISÓW OGÓLNYCH — gdy między konkubentami powstają stosunki majątkowe, stosuje się: (a) KC art. 195-221 (współwłasność — gdy konkubenci wspólnie nabyli rzecz); (b) KC art. 405-414 (bezpodstawne wzbogacenie — np. gdy jeden z konkubentów finansował zakup rzeczy zarejestrowanej tylko na drugiego); (c) KC art. 860-875 (spółka cywilna — gdy konkubenci prowadzili wspólnie działalność gospodarczą); (d) KC art. 56 (wspólny zamiar stron — analiza umów konkludentnych); (3) BRAK DZIEDZICZENIA USTAWOWEGO — KC art. 931-940: konkubent nie dziedziczy z ustawy po drugim konkubencie; klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od krajów regulujących związki partnerskie; (4) MOŻLIWE TESTAMENT NA RZECZ KONKUBENTA — klasyczna polska konstrukcja umożliwiająca dziedziczenie testamentowe (z zachowaniem zachowku dla najbliższych — KC art. 991). Polskie skutki praktyczne braku regulacji konkubinatu: (1) BRAK WSPÓLNOŚCI MAJĄTKOWEJ — w odróżnieniu od małżeństwa; każdy konkubent samodzielnie nabywa i traci własność; (2) BRAK ULGI PODATKOWEJ — w podatku od spadków i darowizn konkubent jest traktowany jako "obca osoba" (III grupa podatkowa, najwyższe stawki); (3) BRAK PRAWA DO RENT — np. brak prawa do renty rodzinnej po zmarłym konkubencie (z wyjątkami orzecznictwa); (4) BRAK PRAWA DO INFORMACJI MEDYCZNYCH I DECYZJI — co stanowi klasyczną polską krytykę braku regulacji (wpływa na sytuacje krytyczne w szpitalach); (6) MOŻLIWE UMOWY MAJĄTKOWE — konkubenci mogą zawierać umowy regulujące ich stosunki majątkowe (np. umowy o wspólne zakupy, umowy spółki cywilnej, testamenty wzajemne); klasyczna polska droga ochrony interesów.
Źródło: KCKP — milczenie; ABGB — milczenie; BGB — milczenie; KRiO 1964 — milczenie; orzecznictwo SN
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze