← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4modus perficiendi · Art des Zustandekommens
ang. manner of taking effect
— Tryb powstawania skutków czynności prawnej — konsens, realność lub formalizm. Klasyczne rzymskie rozróżnienie kontraktów wg sposobu dojścia do skutku: (1) contractus consensuales — emptio venditio, locatio conductio, societas, mandatum — kontrakty powstające przez sam consensus stron (zgodę woli), bez wymogu formy lub wydania rzeczy; (2) contractus reales — mutuum, depositum, commodatum, pignus — kontrakty wymagające oprócz consensus także traditio rei (wydania rzeczy); kontrakt nie istniał, dopóki rzecz nie została przekazana; (3) contractus verbales — stipulatio, dotis dictio — kontrakty wymagające określonej formy słownej (uroczystej formuły pytanie-odpowiedź); (4) contractus litterales — expensilatio — kontrakty wymagające zapisu w księgach (rzadko spotykane). Pandektystyka XIX w. zachowała tę klasyczną typologię w trójpodziale: Konsensualkontrakte (konsensualne), Realkontrakte (realne), Formalkontrakte (formalne). Code Napoléon — model konsensualny jako reguła; tradycja rzymska contractus reales zachowała się w niektórych umowach (commodatum, depositum). ABGB §§ 861-865 — ogólna zasada konsensualizmu z wyjątkami formalnymi i realnymi. BGB — system mieszany: wiele umów konsensualnych (Kauf — § 433, Miete — § 535), niektóre realne (Darlehen — §§ 607 i nast. BGB a.F., Leihe — § 598), wiele formalnych (Schenkung — § 518 — wymóg notarialny dla zobowiązania, ale nie dla rzeczywistego wykonania; Bürgschaft — § 766 — forma pisemna dla osób prywatnych; Auflassung — § 925 — w sądzie/notariuszu). KC 1964 — system polski: dominuje konsensualizm jako reguła (art. 60 — wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby ujawniające jej wolę w sposób dostateczny; art. 73 — czynność prawna nie wymaga formy, chyba że ustawa stanowi inaczej). Klasyczne polskie umowy konsensualne: większość umów nazwanych (sprzedaż, najem, dzierżawa, zlecenie, umowa o pracę, ubezpieczenie). Klasyczne polskie umowy realne: użyczenie (KC art. 710 — przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu na bezpłatne używanie rzeczy — choć doktryna kontrowersyjnie kwalifikuje), pożyczka pieniężna (KC art. 720 — w doktrynie spór: realna z wymogiem wydania pieniędzy lub konsensualna z roszczeniem o wydanie). Klasyczne polskie umowy formalne (szczególna forma pod rygorem nieważności): KC art. 158 (przeniesienie własności nieruchomości — akt notarialny), art. 245 (ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości — akt notarialny), art. 99 (pełnomocnictwo do dokonania czynności wymagającej formy szczególnej musi być w tej samej formie), art. 660 (najem nieruchomości lub pomieszczenia na czas dłuższy niż rok — forma pisemna), art. 75 (w brzmieniu pierwotnym czynność prawna obejmująca rozporządzenie prawem o wartości ponad określony próg ustawowy — w 1965 r. 10 000 zł — wymagała stwierdzenia pismem; do umowy pożyczki stosowano ten przepis ogólny, gdyż art. 720 nie zawierał wówczas § 2); art. 73 § 2 (forma pisemna przewidziana ad probationem — bez sankcji nieważności, tylko ograniczenia dowodowe). Charakterystyczna polska konstrukcja: trzy formy szczególne — pisemna ad probationem (do celów dowodowych), pisemna ad solemnitatem (pod rygorem nieważności), notarialna ad solemnitatem (najsurowsza, wymagana dla nieruchomości i innych szczególnie istotnych czynności).
Źródło: Contractus consensuales/reales/verbales/litterales (rzymskie); pandektystyka (Konsensual/Real/Formalkontrakte); Code Napoléon; ABGB §§ 861-865; BGB §§ 433, 518, 535, 598, 607 a.F., 766, 925 (RGBl. 1896 s. 195); KC 1964 art. 60, 73, 99, 158, 245, 660, 710, 720
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego