← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6subrogatio conventionalis · vertragliche Subrogation
ang. contractual subrogation
— Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela na podstawie umowy z wierzycielem lub dłużnikiem — szczególna postać zmiany wierzyciela odróżniająca się od cesji wierzytelności. Klasyczne rzymskie korzenie w pretorskiej konstrukcji procuratio in rem suam — pełnomocnictwo procesowe pozwalające osobie trzeciej dochodzić wierzytelności jak własnej, faktycznie przekształcające się w substytucję wierzyciela. Późniejsze rozwinięcia w prawie poklasycznym i justyniańskim wprowadziły subrogatio jako odrębną kategorię — wstąpienie z mocy ustawy lub umowy w prawa wierzyciela ze wszystkimi związanymi z wierzytelnością prawami akcesoryjnymi (zabezpieczeniami, odsetkami, gwarancjami). Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim) art. 1249-1252 — subrogation conventionnelle z dwoma postaciami: (1) subrogation par le créancier — subrogacja od wierzyciela: wierzyciel za zapłatę uznaje osobę trzecią za swojego sukcesora, wymóg równoczesności subrogacji z zapłatą; (2) subrogation par le débiteur — subrogacja od dłużnika: dłużnik pożycza pieniądze od osoby trzeciej i w akcie pożyczki wskazuje, że nowy wierzyciel wstępuje w prawa starego. ABGB § 1422 — Einlösung der Schuld. BGB § 268 — Ablöserecht: osoba, która uniknęła egzekucji z zastawu lub innego prawa rzeczowego przez spłatę długu, wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela; § 401 — przy cesji wierzytelności przechodzą również akcesoryjne zabezpieczenia. Niemiecki model jest zatem bardziej fragmentaryczny — brak ogólnej regulacji subrogacji umownej, tylko dla konkretnych konfiguracji. KC 1964 art. 518 — kompleksowa polska regulacja: § 1 — osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty: (1) jeżeli płaci cudzy dług, za który jest odpowiedzialna osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi (np. zastawnik, hipoteka); (2) jeżeli przysługuje jej prawo, przed którym spłacona wierzytelność ma pierwszeństwo zaspokojenia (np. dłużnik podporządkowanego prawa); (3) jeżeli działa za zgodą dłużnika w celu wstąpienia w prawa wierzyciela; (4) jeżeli to przewidują przepisy szczególne (np. ubezpieczyciel z subrogacją regresową). § 2 — jeżeli wierzyciel został spłacony przez osobę trzecią, do której nie stosuje się § 1, ta osoba może żądać od dłużnika zwrotu wpłaconej sumy na podstawie ogólnych przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (KC art. 405 i n.) — bez wstąpienia w prawa wierzyciela. Charakterystyczne polskie cztery ścisłe podstawy subrogacji ustawowej (art. 518 § 1) — model restryktywny, w przeciwieństwie do liberalnego francuskiego subrogation conventionnelle. Praktyczne zastosowania: poręczyciel płacący długi dłużnika głównego (subrogacja z mocy ustawy), ubezpieczyciel płacący odszkodowanie poszkodowanemu (subrogacja regresowa wobec sprawcy szkody), spadkobierca płacący długi spadkowe ze swojego majątku, hipotetyczny zastawnik płacący długi zabezpieczone hipoteką wcześniejszego stopnia.
Źródło: Procuratio in rem suam, subrogatio (rzymskie); Code Napoléon/Code civil 1804 art. 1249-1252 (obowiązujący obok KCKP w Królestwie Polskim); ABGB § 1422; BGB §§ 268, 401; KC 1964 art. 405-414, 518
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań