← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5autorizatio alternativa · ermächtigung alternativ · facultas alternativa
ang. facultas alternativa
— Konstrukcja facultas alternativa — uprawnienie dłużnika do zwolnienia się ze zobowiązania przez spełnienie świadczenia innego niż to, które stanowi przedmiot zobowiązania (in obligatione). Klasyczna rzymska konstrukcja datio in solutum jako pochodna facultas alternativa — dłużnik zobowiązany do świadczenia A może, za zgodą wierzyciela, spełnić świadczenie B w celu zwolnienia się ze zobowiązania (klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile). Klasyczne rzymskie kategorie: (1) IN OBLIGATIONE — co stanowi przedmiot zobowiązania, klasyczna kategoria klasycznego ius civile; (2) IN FACULTATE SOLUTIONIS — co dłużnik może świadczyć jako alternatywę zwalniającą; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, fundamentalna dla zrozumienia upoważnienia przemiennego; (3) DATIO IN SOLUTUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile spełnienia w miejsce wykonania, wymagająca zgody wierzyciela (D. 46.3.46); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (4) AESTIMATIO REI — w razie sporu co do wartości, klasyczna konstrukcja oszacowania wartości świadczenia w miejsce wykonania. Klasyczne rzymskie zasady: (1) WYBÓR DŁUŻNIKA — klasyczna fundamentalna konstrukcja: w upoważnieniu przemiennym dłużnik decyduje, czy wykonać świadczenie główne, czy alternatywne; (2) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA ALTERNATYWNEGO NIE ZWALNIA OD GŁÓWNEGO — klasyczna istotna konstrukcja, klasyczna pandektystyczna dystynkcja wobec zobowiązania przemiennego (gdzie niemożliwość jednego zwalnia od obowiązku jego spełnienia, ale nie od pozostałych); (3) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA GŁÓWNEGO ZWALNIA Z ZOBOWIĄZANIA — klasyczna konstrukcja, w razie braku winy dłużnika; (4) WIERZYCIEL NIE MOŻE ŻĄDAĆ ŚWIADCZENIA ALTERNATYWNEGO — klasyczna fundamentalna zasada, w odróżnieniu od zobowiązania przemiennego. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną kategorię upoważnienia przemiennego (Ermächtigung des Schuldners zur Ersatzleistung lub facultas alternativa). BGB nie zawiera wyraźnej regulacji facultas alternativa w przepisach ogólnych, ale poszczególne instytucje odzwierciedlają tę konstrukcję: § 364 ust. 1 (Annahme an Erfüllungs Statt — przyjęcie świadczenia w miejsce wykonania); § 365 (Verhältnis zur Hauptschuld — relacja do długu głównego); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim datio in solutum. Polski Kodeks cywilny art. 453 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 453 (jeżeli dłużnik w celu zwolnienia się ze zobowiązania spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie, zobowiązanie wygasa; jednakże gdy przedmiot świadczenia ma wady, dłużnik jest odpowiedzialny za nie według przepisów o rękojmi przy sprzedaży — klasyczna polska konstrukcja datio in solutum, oparta na BGB § 364 i klasycznym ius civile). Polska konstrukcja upoważnienia przemiennego: (1) DEFINICJA DOKTRYNALNA — przedmiot zobowiązania jest jeden (in obligatione), ale dłużnik może zwolnić się przez spełnienie innego świadczenia (in facultate solutionis); klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i rzymskim facultas alternativa; (2) FUNDAMENTALNA RÓŻNICA OD ZOBOWIĄZANIA PRZEMIENNEGO — w zobowiązaniu przemiennym wszystkie świadczenia stanowią przedmiot zobowiązania (in obligatione), wierzyciel może żądać każdego z nich; w upoważnieniu przemiennym tylko jedno świadczenie jest przedmiotem zobowiązania, drugie jest tylko alternatywą wykonania (in facultate solutionis); klasyczna pandektystyczna dystynkcja zachowana w polskiej doktrynie; (3) KONSEKWENCJE PRAKTYCZNE: (a) WIERZYCIEL MOŻE ŻĄDAĆ TYLKO ŚWIADCZENIA GŁÓWNEGO — nie może domagać się alternatywnego; (b) DŁUŻNIK MOŻE ZWOLNIĆ SIĘ PRZEZ SPEŁNIENIE ALTERNATYWNEGO — ale tylko za zgodą wierzyciela (KC art. 453); (c) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA ALTERNATYWNEGO NIE ZWALNIA OD GŁÓWNEGO — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (d) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA GŁÓWNEGO BEZ WINY DŁUŻNIKA ZWALNIA Z ZOBOWIĄZANIA — KC art. 475 § 1; (4) FORMA — wymóg zgody wierzyciela tylko przy datio in solutum (KC art. 453); upoważnienie przemienne wynika z umowy stron lub ustawy. Polskie typy upoważnienia przemiennego: (1) UMOWY Z UPOWAŻNIENIEM ZAMIANY ŚWIADCZENIA NA PIENIĘŻNE — np. obowiązek dostarczenia rzeczy gatunkowej z prawem zamiany na pieniądze; klasyczne polskie zastosowania; (2) ZOBOWIĄZANIE ALIMENTACYJNE Z UPOWAŻNIENIEM W FORMIE PIENIĘŻNEJ — KRO art. 135 § 2: obowiązek alimentacyjny może być wykonywany przez świadczenia w naturze lub pieniężne; klasyczna polska konstrukcja chroniąca elastyczność wykonania alimentów; (3) UMOWA DOŻYWOCIA Z UPOWAŻNIENIEM ZWROTU MAJĄTKU — w niektórych ujęciach (KC art. 913): szczególna polska konstrukcja, klasyczna polska kazuistyka; (4) ZOBOWIĄZANIE Z UPOWAŻNIENIEM SPEŁNIENIA W FORMIE INNEJ NIŻ DŁUŻNA — np. dostawa innej rzeczy gatunkowej, świadczenia konsumenckie; (5) ZOBOWIĄZANIE Z UPOWAŻNIENIEM SPEŁNIENIA W INNYM MIEJSCU LUB CZASIE — w niektórych umowach handlowych. Polska konstrukcja datio in solutum (KC art. 453): (1) PRZESŁANKI — (a) ISTNIENIE ZOBOWIĄZANIA — KC art. 453: świadczenie w miejsce wykonania zakłada istnienie zobowiązania głównego; (b) ZGODA WIERZYCIELA — fundamentalna przesłanka, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 364; (c) SPEŁNIENIE ŚWIADCZENIA INNEGO NIŻ DŁUŻNE — różnice mogą dotyczyć przedmiotu, sposobu, miejsca, czasu; (2) SKUTEK — wygaśnięcie zobowiązania (KC art. 453 zd. 1); (3) ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA WADY — KC art. 453 zd. 2: dłużnik odpowiada za wady przedmiotu świadczenia w miejsce wykonania według przepisów o rękojmi przy sprzedaży; klasyczna polska konstrukcja chroniąca wierzyciela; (4) FORMA — z reguły taka sama jak dla świadczenia głównego (np. akt notarialny dla nieruchomości). Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA REGULACJA W BGB § 364 — KC art. 453: oparte na pandektystycznym modelu; (2) BRAK SZCZEGÓŁOWEJ REGULACJI W PRZEPISACH OGÓLNYCH KC — klasyczna polska tradycja oparta na pandektystycznej konstrukcji; (3) SZERSZA KONSTRUKCJA W KC PRZEZ KAZUISTYKĘ — klasyczna polska kazuistyka rozszerzyła zastosowanie poza datio in solutum.
Źródło: Facultas alternativa, datio in solutum (rzymskie); BGB doktryna (Ersetzungsbefugnis); KC 1964 art. 453
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań
Odpowiedniki zewnętrzne: Q9366914