← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6mutatio modi solutionis · Änderung der Leistungsart
ang. change of the manner of performance
— Modyfikacja modalności wykonania zobowiązania — zmiana czasu, miejsca, sposobu lub formy świadczenia, dokonywana zgodnie z umową stron lub na podstawie ustawy/orzeczenia sądowego. Klasyczna rzymska konstrukcja zachowywała ścisłość modus solutionis ustalonego w stipulatio — modyfikacja wymagała novatio (zastąpienia starego zobowiązania nowym) lub uzupełniającej stipulatio. Pretorska elastyczność wprowadziła konstrukcje pomocnicze umożliwiające zmianę sposobu wykonania bez nowacji, np. pactum de non petendo z ustaleniem nowego terminu lub miejsca. Code civil/KCKP — zmiana sposobu funkcjonowała jako element zmiany umowy. ABGB § 1380 — Vergleich. BGB §§ 311, 364 — zmiany umowy następują z mocy zgodnej woli stron, w niektórych przypadkach jednostronnie (np. § 315 — Leistungsbestimmung). KZ 1933 art. 197. KC 1964 art. 354 § 1 (sposób wykonania zgodnie z treścią zobowiązania, jego celem społeczno-gospodarczym, zasadami współżycia społecznego), art. 357¹ (klauzula rebus sic stantibus — sąd może oznaczyć sposób wykonania zobowiązania w razie nadzwyczajnej zmiany stosunków), art. 358¹ § 3 (waloryzacja sądowa — sąd może zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza), art. 363 § 1 (sposób naprawienia szkody — przywrócenie stanu poprzedniego lub odszkodowanie pieniężne). Polski model zmiany sposobu spełnienia świadczenia oparty na trzech podstawach: (1) zmiana umowna — strony mogą w każdym czasie zmienić sposób wykonania w drodze porozumienia (zgodnie z zasadą swobody umów art. 353¹), z wyjątkami formalnymi (np. zmiana umowy o przeniesienie własności nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego); (2) zmiana sądowa w trybie klauzuli rebus sic stantibus — gdy z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą (art. 357¹); (3) zmiana sądowa w trybie waloryzacji — gdy zmiana siły nabywczej pieniądza nastąpiła w istotnej mierze (art. 358¹ § 3). Praktyczne typy zmian: zmiana terminu (np. odroczenie spełnienia), zmiana miejsca, zmiana waluty (z waluty obcej na polską z odpowiednim przeliczeniem kursowym), zmiana formy (np. ze świadczenia w naturze na pieniężne, gdy świadczenie w naturze stało się niemożliwe lub nadmiernie kosztowne), zmiana ratalności. Polski model jest zatem elastyczny, oparty na umowie stron jako regule podstawowej, z sądowymi mechanizmami modyfikacji w sytuacjach nadzwyczajnych.
Źródło: Pactum de non petendo, novatio rzymskie; Code civil/KCKP; ABGB § 1380; BGB §§ 311, 315, 364; KZ 1933 art. 197; KC 1964 art. 353¹, 354, 357¹, 358¹, 363
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań