← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L3trwałość urzędu sędziowskiego
ang. irremovability
— Nieusuwalność — gwarancja sędziowska oznaczająca, że sędzia nie może być usunięty z urzędu poza wypadkami wskazanymi w ustawie i z udziałem niezawisłego sądu — stanowi w polskim systemie najsilniejszy element niezawisłości. Konstytucyjna podstawa: art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji RP — sędziowie są nieusuwalni; usunięcie sędziego z urzędu może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i w wypadkach określonych w ustawie. Tryby usuwania: wyrok karny skazujący na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania (z mocy prawa), orzeczenie sądu dyscyplinarnego o karze usunięcia z urzędu sędziowskiego (najsurowsza kara dyscyplinarna). W II RP nieusuwalność sędziów była gwarantowana — sędzia mianowany przez Prezydenta RP nie mógł być usunięty z urzędu poza postępowaniem dyscyplinarnym lub wskutek wyroku karnego. PRL — kolejne ustawy ograniczały zasadę nieusuwalności: dekret z 14 V 1946 r. wprowadził kadencyjność sędziów (4 lata) — co stanowiło istotne ograniczenie i przekreślało klasyczną gwarancję dożywotniości urzędu. W okresie stalinowskim usuwanie sędziów II RP odbywało się również w trybie pozadyscyplinarnym — przez komisje kwalifikacyjne, weryfikacje "stosunku do ustroju ludowego", nadzwyczajne dekrety. Reforma 1956 r. częściowo przywróciła zasadę nieusuwalności, choć mechanizmy nadzwyczajne pozostawały. Akcent biograficzny: liczne sprawy z lat 40-50. dotyczyły usunięcia sędziów II RP z urzędu w trybie pozadyscyplinarnym — stanowią one obecnie kluczowe pole badań nad polską odpowiedzialnością dyscyplinarną sędziów okresu komunistycznego. III RP — Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. wprowadziła silną nieusuwalność. Pojęcie pozostaje fundamentalnym filarem polskiej tradycji konstytucyjnej.
Źródło: Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483) (art. 180 ust. 1-2); ustawa konstytucyjna z 17 III 1921 r. (Dz.U. nr 44 poz. 267) (art. 78); ustawa konstytucyjna z 23 IV 1935 r. (Dz.U. nr 30 poz. 227) (art. 65); ustawa z 20 VI 1985 r. — Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 31 poz. 137 ze zm.)
Kolekcja: zasady ustrojowe i gwarancje