← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4divisio hereditatis conventionalis · vertragliche Erbteilung
ang. contractual partition of the estate
— Dział spadku dokonany na podstawie zgodnej umowy wszystkich spadkobierców — szczególny tryb działu charakterystyczny dla obrotu rodzinnego. Klasyczne rzymskie pactum familiae erciscundae — porozumienie spadkobierców jako alternatywa wobec actio familiae erciscundae (klasycznej skargi działowej). Klasyczna rzymska zasada: dział umowny był dopuszczalny w klasycznym ius civile, ale w razie braku porozumienia spadkobiercy mogli żądać działu sądowego przez actio familiae erciscundae (D. 10.2). Klasyczne rzymskie konstrukcje: (1) ACTIO FAMILIAE ERCISCUNDAE — klasyczna skarga klasycznego ius civile o dział spadku, dochodzona przed sądem; klasyczna pretorska konstrukcja umożliwiająca podział majątku spadkowego między współspadkobierców; (2) PACTUM FAMILIAE ERCISCUNDAE — porozumienie spadkobierców (umowa działowa) jako alternatywa wobec sądowego działu; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile zachowana w pandektystyce; (3) ADJUDICATIO — przyznanie konkretnych przedmiotów konkretnym spadkobiercom przez sąd, w razie braku porozumienia; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile. Klasyczne rzymskie zasady działu: (1) RÓWNOŚĆ UDZIAŁÓW — co do zasady, chyba że testator postanowił inaczej; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) PODZIELNOŚĆ MAJĄTKU — preferencja podziału w naturze, jeżeli możliwy; klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) ROZLICZENIE WZAJEMNE — między współspadkobiercami z tytułu pożytków, nakładów, zaliczeń darowizn; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały dwoistość trybów działu spadku: umowny i sądowy. BGB §§ 2042-2057 — Auseinandersetzung der Erbengemeinschaft: § 2042 (Auseinandersetzung — każdy współspadkobierca może żądać podziału majątku spadkowego; klasyczna pandektystyczna konstrukcja); § 2046 (Berichtigung der Nachlassverbindlichkeiten — najpierw spłata długów spadkowych przed podziałem); § 2050-2057 (Ausgleichung — zaliczenie darowizn na schedę spadkową, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim collatio); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu, w której dział umowny jest dopuszczalny obok sądowego. Polski Kodeks cywilny art. 1037-1046 + Kodeks postępowania cywilnego art. 680-689 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 1037 § 1 (dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu i BGB); KC art. 1037 § 2 (umowa o dział spadku obejmującego nieruchomość powinna być zawarta w formie aktu notarialnego — klasyczna polska konstrukcja formalna oparta na KC art. 158); KC art. 1038 (umowny dział spadku może objąć cały spadek lub być ograniczony do części spadku — klasyczna polska konstrukcja umożliwiająca elastyczność); KC art. 1039 (jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi spadkodawcy albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie obowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim collatio bonorum, fundamentalna ochrona równości); KC art. 1040 (wartość przedmiotów zaliczanych na schedę spadkową oblicza się według stanu z chwili dokonania darowizny, a według cen z chwili działu spadku); KC art. 1041 (dalszy zstępny spadkodawcy obowiązany jest do zaliczenia na schedę spadkową darowizn dokonanych przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego, jeżeli w drodze dziedziczenia ustawowego nabył spadek po wstępnym); KC art. 1043 (przepisy o zaliczeniu darowizn na schedę spadkową stosuje się odpowiednio do poniesionych przez spadkodawcę na rzecz zstępnego kosztów wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku); KC art. 1044 (na żądanie dwóch lub więcej spadkobierców gospodarstwo rolne, które w wyniku działu ma się stać własnością tych spadkobierców, może być przyznane im na własność wspólną — klasyczna polska konstrukcja chroniąca jednostkę gospodarczą); KC art. 1046 (przepisy o zniesieniu współwłasności stosuje się odpowiednio do działu spadku — klasyczna polska konstrukcja umożliwiająca odpowiednie stosowanie KC art. 211-221). Polska konstrukcja działu umownego: (1) PODSTAWA — KC art. 1037 § 1: zgodna umowa wszystkich spadkobierców (jednomyślność); klasyczna polska konstrukcja umowna oparta na zasadzie autonomii woli; (2) FORMA — KC art. 1037 § 2: akt notarialny dla działu obejmującego nieruchomość; pisemna lub ustna dla pozostałych przypadków (klasyczna polska konstrukcja zróżnicowana); (3) PRZEDMIOT — KC art. 1038: cały spadek lub tylko część (klasyczna polska konstrukcja umożliwiająca dział częściowy); (4) ZASADY DZIAŁU — wedle umowy stron, z zastosowaniem ogólnych zasad zaliczenia darowizn (KC art. 1039-1043); (5) ZALICZENIE DAROWIZN — KC art. 1039: między zstępnymi (i z udziałem małżonka), klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim collatio bonorum; (6) DZIAŁ GOSPODARSTWA ROLNEGO — KC art. 1044: szczególne reguły, klasyczna polska konstrukcja chroniąca jednostkę gospodarczą; (7) STOSOWANIE PRZEPISÓW O ZNIESIENIU WSPÓŁWŁASNOŚCI — KC art. 1046: klasyczna polska konstrukcja unifikująca. Polskie typy umownych działów spadku: (1) DZIAŁ PRZEZ FIZYCZNY PODZIAŁ MAJĄTKU — klasyczna polska konstrukcja preferowana, gdy majątek jest podzielny; (2) DZIAŁ PRZEZ PRZYZNANIE NA WŁASNOŚĆ JEDNEMU ZE SPADKOBIERCÓW Z OBOWIĄZKIEM SPŁAT POZOSTAŁYCH — klasyczna polska konstrukcja gdy majątek niepodzielny lub niedaje się fizycznie podzielić; (3) DZIAŁ PRZEZ SPRZEDAŻ MAJĄTKU I PODZIAŁ CENY — klasyczna polska konstrukcja, rzadziej stosowana w obrocie umownym (częściej w sądowym); (4) DZIAŁ MIESZANY — łączący różne metody dla różnych składników majątku; (5) DZIAŁ Z WYRÓWNANIEM GOTÓWKĄ — klasyczna polska konstrukcja w razie nierównej wartości udziałów. Polskie cechy: (1) ALTERNATYWA WOBEC DZIAŁU SĄDOWEGO — KC art. 1037: klasyczna polska konstrukcja preferująca polubowne rozwiązanie; (2) BEZWZGLĘDNA FORMA AKTU NOTARIALNEGO DLA NIERUCHOMOŚCI — KC art. 1037 § 2: klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (3) ZALICZENIE DAROWIZN — KC art. 1039: klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim collatio, fundamentalna ochrona równości spadkobierców; (4) MOŻLIWOŚĆ DZIAŁU CZĘŚCIOWEGO — KC art. 1038: klasyczna polska konstrukcja elastyczna; (5) STOSOWANIE PRZEPISÓW O ZNIESIENIU WSPÓŁWŁASNOŚCI — KC art. 1046: klasyczna polska konstrukcja unifikująca; (6) MOŻLIWOŚĆ ROZSTRZYGNIĘCIA WSZELKICH KWESTII W JEDNYM AKCIE — klasyczna polska kazuistyka rozumiejąca dział umowny szeroko (mogą obejmować rozliczenia, długi, służebności, alimenty). Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA REGULACJA — KC art. 1037-1046: oparta na BGB §§ 2042-2057; (2) FORMA AKTU NOTARIALNEGO DLA NIERUCHOMOŚCI — KC art. 1037 § 2: szczególna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB (gdzie wymóg formy zależy od konkretnego składnika majątku); (3) ZACHOWANIE TRADYCYJNYCH ZASAD ZALICZENIA DAROWIZN — KC art. 1039-1043: oparte na rzymskim collatio i BGB.
Źródło: Pactum familiae erciscundae, listina partitionis (rzymskie); pandektystyka (vertragliche Erbauseinandersetzung); BGB §§ 2042 i n.; KC 1964 art. 158, 1037-1046; KRiO art. 101
Kolekcja: prawo spadkowe