← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3possessio · Besitz
ang. possession
possessio / Besitz (łaciński; niemiecki)
— Klasyczna kategoria prawa rzeczowego — faktyczne władanie rzeczą jak właściciel (posiadanie samoistne) lub w innym charakterze (posiadanie zależne). Klasyczne rzymskie pojęcie possessio — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, ostro odróżniana od dominium (własności): possessio to fakt, dominium to prawo. Klasyczna rzymska definicja Paulusa D. 41.2.3.1: possessio dicta est, ut et Labeo ait, a sedibus quasi positio (posiadanie nazwano, jak mówi Labeon, od osiedlenia, niemal "położeniem"). Klasyczne rzymskie elementy posiadania: (1) CORPUS — fizyczne władanie rzeczą; (2) ANIMUS — wola posiadania jako swoje. Klasyczna rzymska kategoryzacja posiadania: (1) POSSESSIO CIVILIS — posiadanie z animus domini, prowadzące do nabycia własności przez usucapio; (2) POSSESSIO NATURALIS — czysto fizyczne władanie bez animus, np. dzierżenie (detentio) przez najemcę, depozytariusza; (3) POSSESSIO IUSTA / INIUSTA — posiadanie zgodne lub niezgodne z prawem; (4) POSSESSIO BONA FIDE / MALA FIDE — w dobrej lub złej wierze. Klasyczna rzymska ochrona posiadania — przez interdykty pretorskie: (1) INTERDICTUM UTI POSSIDETIS — utrzymanie posiadania nieruchomości; (2) INTERDICTUM UTRUBI — analogicznie dla ruchomości; (3) INTERDICTUM UNDE VI — odzyskanie posiadania siłą odebranego; (4) INTERDICTUM DE PRECARIO — odzyskanie rzeczy oddanej w precarium. Klasyczna rzymska zasada D. 41.2.12.1: nihil commune habet proprietas cum possessione (własność i posiadanie nie mają nic wspólnego) — fundamentalne rozdzielenie tych kategorii. Pandektystyka XIX w. wielka kontrowersja: F.C. von Savigny (teoria klasyczna — corpus + animus domini) vs R. von Jhering (teoria nowoczesna — corpus z animus tenendi, posiadacz to każdy faktyczny władający z wolą trzymania, niezależnie od charakteru). BGB przyjął zmodyfikowaną teorię Jheringa. BGB §§ 854-872 — Besitz: § 854 ust. 1 (posiadanie rzeczy nabywa się przez objęcie faktycznej władzy nad rzeczą — Erlangung der tatsächlichen Gewalt); § 868 (posiadacz w posiadaniu pośrednim — mittelbarer Besitzer — np. wynajmujący przez najemcę); § 872 (Eigenbesitz — posiadanie samoistne); Fremdbesitz (posiadanie zależne) nie jest w nim nazwany i konstrukcyjnie wiąże się z posiadaniem zależnym i pośrednim, zwłaszcza z § 868; §§ 858-867 (ochrona posiadania); § 870 (Übertragung des Besitzes — przeniesienie posiadania). Polski KC 1964 art. 336-352 — fundamentalna polska regulacja: art. 336 (posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel — posiadacz samoistny, jak i ten, kto nią faktycznie włada jako użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą — posiadacz zależny); art. 337 (posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne); art. 338 (kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego, jest dzierżycielem); art. 339-340 (domniemania — samoistnego posiadania, zgodności posiadania z prawem); art. 341 (domniemanie ciągłości posiadania); art. 342 (zakaz naruszania posiadania samowolnie); art. 343 (samopomoc — wąsko dopuszczona); art. 344 (roszczenie posesoryjne — przywrócenie posiadania w wypadku samowolnego naruszenia, klasyczna polska konstrukcja interdyktów); art. 345 (przywrócenie stanu posiadania); art. 346 (przeciwko współposiadaczowi); art. 347-352 (szczegółowe zasady przenoszenia posiadania). Polska konstrukcja: (1) DWA TYPY POSIADANIA — KC art. 336 — posiadanie samoistne (jak właściciel, animus domini) i posiadanie zależne (w innym charakterze, animus tenendi); (2) DZIERŻENIE — KC art. 338 — władanie za kogoś innego, np. pracownik trzymający rzecz pracodawcy; nie jest posiadaniem; (3) DOMNIEMANIA — KC art. 339-341: (a) domniemanie posiadania samoistnego; (b) domniemanie zgodności posiadania ze stanem prawnym; (c) domniemanie ciągłości posiadania; (4) OCHRONA POSESORYJNA — KC art. 344-347 — niezależna od ochrony własności, opiera się na samym fakcie posiadania (ne cives ad arma veniant — by obywatele nie sięgali po broń, klasyczna rzymska zasada ochrony porządku publicznego). Polskie cechy w stosunku do BGB: (1) ZACHOWANIE TEORII KLASYCZNEJ — KC posługuje się rozróżnieniem posiadania samoistnego (animus domini) i zależnego (animus tenendi), zachowując klasyczne rzymskie elementy; w odróżnieniu od BGB, który uogólnił animus do wszystkich faktycznych władających; (2) OCHRONA POSESORYJNA TYLKO PRZED SAMOWOLNYM NARUSZENIEM — KC art. 342, 344 — w odróżnieniu od BGB, który chroni posiadanie również przed naruszeniem niewładczym (np. zakłóceniem); (3) ROCZNY TERMIN DOCHODZENIA — KC art. 344 § 2 — roszczenie posesoryjne wygasa po roku od naruszenia; klasyczna polska zasada chroniąca obrót przed długoletnimi sporami posesoryjnymi. Polskie zastosowania: (1) OCHRONA PRZED ZAJĘCIEM — najczęstsze wykorzystanie w praktyce (sąsiedzkie konflikty o nieruchomości); (2) ZASIEDZENIE — KC art. 172-176: nabycie własności nieruchomości przez nieprzerwane posiadanie samoistne 10 (dobra wiara) lub 20 (zła wiara) lat; analogicznie ruchomości KC art. 174 (3 lata w dobrej wierze); (3) WYNAGRODZENIE ZA BEZUMOWNE KORZYSTANIE — KC art. 224-225 — roszczenia uzupełniające właściciela wobec posiadacza.
Źródło: Code Napoléon art. 2228-2235; ABGB §§ 309-352; BGB §§ 854-872; KC 1964 art. 336-352
Kolekcja: prawo rzeczowe