← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4beneficium inventarii
ang. acceptance under benefit of inventory
beneficium inventarii (łaciński)
— Sposób przyjęcia spadku ograniczający odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonej w spisie inwentarza — fundamentalna konstrukcja oparta na klasycznym beneficium inventarii Justyniana. Klasyczne rzymskie beneficium inventarii — fundamentalna konstrukcja prawa poklasycznego, wprowadzona przez konstytucję cesarza Justyniana z 531 r. (Codex 6.30.22): możliwość ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy do wartości stanu czynnego spadku, w razie sporządzenia inwentarza w określonym terminie i formie. Klasyczne rzymskie zasady: (1) INWENTARZ WYMAGAŁ SPORZĄDZENIA W TERMINIE 30 DNI — od dowiedzenia się o spadku, przy obecności notariusza i świadków; klasyczna pretorska konstrukcja prawa poklasycznego; (2) ZAKOŃCZENIE INWENTARZA W TERMINIE 60 DNI — całkowite ukończenie spisu, klasyczna konstrukcja prawa justyniańskiego; (3) OGRANICZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI — w razie spełnienia wymogów, spadkobierca odpowiadał tylko do wartości stanu czynnego spadku (intra vires hereditatis); klasyczna fundamentalna konstrukcja chroniąca spadkobiercę. Klasyczne ius civile poklasyczne i justyniańskie: beneficium inventarii ograniczyło tradycyjną zasadę pełnej odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe (klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile rzymskiego, gdzie heres odpowiadał całym swoim majątkiem). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza, klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w europejskich kodyfikacjach. Code civil 1804 r. art. 793-810 — fundamentalna francuska regulacja: l'acceptation sous bénéfice d'inventaire (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza); art. 793 (oświadczenie składane w sądzie pierwszej instancji); art. 794-798 (wymóg sporządzenia inwentarza, terminy, treść); art. 802-808 (ograniczenie odpowiedzialności do wartości stanu czynnego); klasyczna francuska konstrukcja kompleksowa, oparta na klasycznym ius civile justyniańskim, zachowana z modyfikacjami. ABGB §§ 800-824 — analogiczna austriacka regulacja: bedingte Erbserklärung (warunkowe oświadczenie o przyjęciu) z obowiązkiem sporządzenia spisu inwentarza; klasyczna austriacka konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. BGB §§ 1975-2017 — fundamentalna niemiecka regulacja: konstrukcja odmienna od klasycznego beneficium inventarii — BGB nie zna wprost przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza, lecz pozwala spadkobiercy ograniczyć odpowiedzialność przez: (a) NACHLASSVERWALTUNG (zarząd spadku, § 1975-1992) — sąd ustanawia zarządcę, który zaspokaja wierzycieli z masy spadkowej; (b) NACHLASSINSOLVENZ (postępowanie upadłościowe spadku, § 1980-1993) — w razie niewypłacalności spadku; klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu, zmodyfikowana przez wprowadzenie odrębnych procedur sądowych. Polski Kodeks cywilny art. 1031 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 1031 (w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w spisie inwentarza stanu czynnego spadku — klasyczna polska fundamentalna konstrukcja, oparta na klasycznym ius civile justyniańskim i pandektystycznej tradycji). Polska konstrukcja przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza: (1) MOMENT PRZYJĘCIA — KC art. 1015 § 1: w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania; (2) FORMA OŚWIADCZENIA — KC art. 1018: przed sądem lub notariuszem, ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym; klasyczna polska konstrukcja formalna; (4) USTALENIE STANU CZYNNEGO SPADKU — przez spis inwentarza; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (5) GRANICA ODPOWIEDZIALNOŚCI — wartość stanu czynnego spadku, klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim intra vires hereditatis. Polskie typy ustalenia stanu czynnego spadku: (1) URZĘDOWY SPIS INWENTARZA — KC art. 1032 + KPC art. 637-639: sporządzany przez komornika lub organ egzekucyjny na wniosek spadkobiercy lub wierzyciela; klasyczna polska konstrukcja tradycyjna, klasyczne polskie zastosowania w skomplikowanych spadkach. Polska konstrukcja zarządu spadkiem: (1) ZARZĄD WŁASNY SPADKOBIERCY — KC art. 1032: spadkobierca z dobrodziejstwem inwentarza zarządza majątkiem spadkowym; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (2) MOŻLIWOŚĆ USTANOWIENIA ZARZĄDCY — KPC art. 666-669: w razie konfliktu spadkobierców lub złożoności spadku; klasyczna polska konstrukcja procesowa; (3) USTALENIE LISTY WIERZYCIELI — wymóg ogłoszenia o spadku w celu zgłoszenia wierzytelności; klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu. Polskie zasady odpowiedzialności w razie dobrodziejstwa inwentarza: (1) GRANICA WARTOŚCI STANU CZYNNEGO — KC art. 1031: bezwzględna granica, klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (2) ZASPOKAJANIE WIERZYCIELI W KOLEJNOŚCI — według reguł prawa upadłościowego, klasyczna polska konstrukcja proceduralna; (3) PRZEKROCZENIE WARTOŚCI STANU CZYNNEGO — w razie uszczuplenia spadku przez spadkobiercę (np. zbycia mienia), klasyczna polska konstrukcja sankcyjna oparta na zasadzie bona fides; (4) ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA NIEUJAWNIONE DŁUGI — w razie umyślnego zatajenia w wykazie, spadkobierca odpowiada bez ograniczenia; klasyczna polska konstrukcja oparta na zasadzie uczciwości. Polskie cechy: (1) OGRANICZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI DO WARTOŚCI STANU CZYNNEGO — KC art. 1031: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile justyniańskim; (2) USTALENIE STANU CZYNNEGO — spis inwentarza: klasyczna polska konstrukcja; (5) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja KC art. 1012, 1031). Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA FUNKCJA — KC art. 1031 + BGB §§ 1975-2017: ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy; (2) ODMIENNY MECHANIZM — KC: bezpośrednie ograniczenie do wartości stanu czynnego; BGB: przez Nachlassverwaltung lub Nachlassinsolvenz; klasyczna polska konstrukcja prostsza, klasyczna polska osobliwość; (3) WSPÓLNA TRADYCJA RZYMSKA — KC i BGB: klasyczne konstrukcje oparte na rzymskim beneficium inventarii.
Źródło: Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok Code Napoléon) art. 793-810; BGB §§ 1975-2017; KC 1964 art. 1012, 1031
Kolekcja: prawo spadkowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q4887434