rzeczy podzielne i niepodzielne

Podział według możliwości fizycznego podziału rzeczy bez utraty proporcjonalnej wartości lub funkcjonalności; znaczenie dla zniesienia współwłasności, działu spadku, świadczeń podzielnych.

— Klasyczny podział rzeczy według możliwości fizycznego podziału na części zachowujące proporcjonalną wartość i przeznaczenie — fundamentalna kategoria dogmatyczna mająca konsekwencje dla zniesienia współwłasności, działu spadku, świadczeń podzielnych, rozliczeń współspadkobierców. Klasyczne rzymskie pojęcia res divisibiles vs res indivisibiles — fundamentalna kategoria klasycznego ius civile; klasyczne rzymskie kryteria: (1) FIZYCZNA PODZIELNOŚĆ — czy rzecz daje się fizycznie podzielić bez utraty jej istoty (np. zboże, pieniądze — divisibilia; konie, niewolnicy, biżuteria — indivisibilia); (2) ZACHOWANIE PROPORCJONALNEJ WARTOŚCI — czy części po podziale zachowują proporcjonalnie tę samą wartość (np. 2 kg cukru daje 4 razy 0,5 kg, każde 0,5 kg ma czwartą część wartości całości — rzecz divisibilis); (3) ZACHOWANIE PRZEZNACZENIA — czy części zachowują takie samo przeznaczenie (np. konie po podziale na pół przestają być końmi — indivisibilia). Klasyczne rzymskie zastosowania kategorii: (1) DIVISIO IN NATURA — w postępowaniach o zniesienie współwłasności (actio communi dividundo); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) ŚWIADCZENIA PODZIELNE I NIEPODZIELNE — w zobowiązaniach z udziałem wielu wierzycieli/dłużników; klasyczne ius civile rozróżniało obligationes divisibiles i indivisibiles z różnymi konsekwencjami; (3) DZIAŁ SPADKU — actio familiae erciscundae; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile dzielenia majątku spadkowego między współspadkobierców. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę systematykę. BGB §§ 91-92 — Sache: § 91 (Vertretbare Sachen — rzeczy zastępowalne — można zastąpić rzeczami tego samego rodzaju, jakości i ilości); § 92 (Verbrauchbare Sachen — rzeczy zużywalne); klasyczna pandektystyczna systematyka. Polski Kodeks cywilny — KC art. 379 (jeżeli jest kilku dłużników albo kilku wierzycieli, a świadczenie jest podzielne, zarówno dług, jak i wierzytelność dzielą się na tyle niezależnych od siebie części, ilu jest dłużników albo wierzycieli; części te są równe, jeżeli z okoliczności nie wynika nic innego); KC art. 380 (świadczenie jest niepodzielne, gdy nie może być spełnione częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu świadczenia lub jego wartości); KC art. 211 (każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości — klasyczna polska konstrukcja preferencji podziału w naturze, oparta na klasyfikacji podzielności). Polska konstrukcja podzielności: (1) FIZYCZNA PODZIELNOŚĆ — możliwość rozdzielenia rzeczy na części zachowujące istotę, wartość proporcjonalną i przeznaczenie; (2) PRAWNA PODZIELNOŚĆ — z punktu widzenia ustawy (np. nieruchomości rolne — KC art. 213-219: szczególne reguły chroniące jednostkę gospodarczą; gospodarstwa rolne nie mogą być dzielone w sposób sprzeczny z prawidłową gospodarką rolną); (3) GOSPODARCZE KRYTERIUM — czy podział nie pociąga znacznego zmniejszenia wartości (KC art. 211); (4) FUNKCJONALNE KRYTERIUM — czy podział nie zniszczy społeczno-gospodarczego przeznaczenia rzeczy. Polskie zastosowania kategorii: (1) ZNIESIENIE WSPÓŁWŁASNOŚCI — KC art. 211: preferencja podziału w naturze, w razie braku możliwości — przyznanie jednemu z obowiązkiem spłat lub sprzedaż; (2) DZIAŁ SPADKU — KC art. 1037 + n.: analogiczne reguły; (3) ZOBOWIĄZANIA PODZIELNE I NIEPODZIELNE — KC art. 379-381: jeżeli świadczenie jest podzielne, dzieli się na proporcjonalne części między wieloma wierzycielami/dłużnikami; jeżeli niepodzielne — solidarność dłużników (KC art. 380 § 2-3) lub współwierzycielstwo niepodzielne (KC art. 381); (4) PRZEDAWNIENIE I PRZERWANIE — KC art. 372 + n.: w zobowiązaniach niepodzielnych przerwanie wobec jednego dłużnika ma skutek względem wszystkich; w podzielnych — tylko wobec własnej części; (5) WYKONANIE ŚWIADCZENIA — KC art. 379-380: w świadczeniach podzielnych częściowe wykonanie zwalnia w odpowiedniej części; w niepodzielnych — pełne wykonanie wobec każdego z wierzycieli wymagane. Polskie typy rzeczy podzielnych: (1) RZECZY GATUNKOWE — pieniądze, zboże, ropa naftowa, gaz; (2) NIERUCHOMOŚCI O WYSTARCZAJĄCEJ POWIERZCHNI — które dają się fizycznie podzielić (np. działka 10 ha na 2 działki po 5 ha); (4) ZBIORY RZECZY — kolekcje, biblioteki, stada zwierząt. Polskie typy rzeczy niepodzielnych: (1) RZECZY UNIKATOWE — dzieła sztuki, biżuteria, antyki; (2) RZECZY SPECYFICZNE — konkretne pojazdy, urządzenia, maszyny; (3) NIERUCHOMOŚCI O ZBYT MAŁEJ POWIERZCHNI — które po podziale stałyby się gospodarczo nieracjonalne; (4) GOSPODARSTWA ROLNE NIEDAJĄCE SIĘ PODZIELIĆ ZGODNIE Z PRAWIDŁOWĄ GOSPODARKĄ — KC art. 213-219; (5) PRZEDSIĘBIORSTWA — w niektórych ujęciach niepodzielne ze względu na funkcjonalną jedność.

Źródło: Res divisibiles / individuae (rzymskie); KC art. 211 (zniesienie współwłasności), 379 (świadczenia podzielne)

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia podrzędne

Pojęcia powiązane